Madda Mammaaksaa
Mammaaksi qabeenya afoolaa uummata Oromoo keessaa tokko yoo ta’u, madda isaa jireenya uummataa keessaa argata. Uummanni Oromoo waan arge, dhaga’e, muuxate, hubate fi keessa darbe irraa barumsa fudhachuun mammaaksa uuma. Kanaaf mammaaksi waan yaadame qofa osoo hin taane, bu’aa muuxannoo jireenyaa dheeraa irraa dhalateedha.
Jireenyi Oromoo qonna, horsiisa loonii, maatii, hawaasummaa, uumama naannoo fi bineensota waliin walitti hidhata cimaa waan qabuuf, mammaaksonni isaa irra caalaan maddoota kana irraa burqan. Mammaaksi tokko yeroo baay’ee haala jireenyaa dhugaa irraa ka’ee ergaa bal’aa fi falaasama gadi fagoo dabarsa. Maddoonni mammaaksaa keessaa muraasni akka armaan gadiitti ibsamu.
a) Qonna
Qonni jireenya Oromoo keessatti bu’uura dinagdee, hariiroo hawaasummaa, dhimma jiruu fi jireenyaati. Kanaaf mammaaksonni hedduun hojii yeroo qonnaa, facaasaa, haamaa, roobaa fi oomisha irraa maddu.
Qonnaan bultoonni hojii isaanii keessatti argatan irraa barumsa fuudhanii jireenya hawaasaaf gorsa ta’u uumu. Hojii qonnaa keessatti carraaqqii, obsaa fi itti fufiinsaan bu’aan akka argamu mammaaksoonni hedduun ibsu. Fakkeenyaaf:
“Kan facaasu qofa haama.”
Mammaaksi kun namni yoo hojii hojjetee qofa bu’aa akka argatu ibsa. Jireenya keessatti milkaa’inni carraaqqii malee akka hin dhufne barsiisa. Akkasumas:
“Fiigee fiigee kormi sangaa ta’a.”
Kunis hojii fi jabaatanii tattaafachuun guddina akka fidu agarsiisa.
b) Horsiisa Loonii
Horsiisni loonii aadaa fi jireenya Oromoo keessatti bakka olaanaa qaba. Loon qabeenya, ulfina fi jireenya maatii waliin wal-qabata. Kanaaf mammaaksonni hedduun loon, farda, re’ee, hoolaa fi bineensota manaa irraa maddan. Fakkeenyaaf:
“Abbaan loonii dhoqqee hin xireeffatu.”
Mammaaksi kun namni qabeenya isaa sirriitti beeku rakkoo xixiqqoo irraa kan ka’e hojii isaa akka hin dhiisne ibsa. Akkasumas:
“Fardi badaan farda balleessa.”
Kunis hiriyyaa badaa waliin ooluun miidhaa akka fidu barsiisa.
c) Bineensota
Oromoon amala bineensotaa xiyyeeffannoon ilaalee, irraa barumsa fudhachuun mammaaksa uuma. Bineensonni akka leenca, adurree, waraabessa, harree, saree fi hantuutaa mammaaksa keessatti yeroo baay’ee mul’atu. Fakkeenyaaf:
“Adurreen riphxee hantuuta argachuu hin ooltu.”
Mammaaksi kun obsaan eeguun bu’aa akka fidu ibsa. Akkasumas:
“Arbi lama yoo wal lole, kan miidhamu sanbaleexa.”
Kunis yeroo warri humna qaban wal lolan namni dadhabaan akka miidhamu agarsiisa.
d) Maatii fi Hawaasummaa
Jireenyi maatii fi hawaasummaa Oromoo keessatti bu’uura guddaa waan ta’eef mammaaksonni hedduun hariiroo maatii, firummaa, ollummaa fi tokkummaa irraa maddan. Fakkeenyaaf:
“Ani jechuun wal dhabsiisa; nuti jechuun walitti qaba.”
Mammaaksi kun ofittummaa irraa fagaachuu fi hojii waloo irratti xiyyeeffachuu barsiisa. Akkasumas:
“Firri wal lola malee, gaafa rakkoo wal irratti hin laalu.”
Kunis hariiroon firummaa yeroo hundumaa cimaa akka ta’u ibsa. Kan biraas:
“Ollaa fi dugdaan lafaa ka’u.”
Mammaaksi kuni, hariiroon ollummaa yeroo hundumaa barbaachisaa akka ta’e ibsa. Namni tokko yeroo rakkate, kan birmatu ollaa ta’u isaa agarsiisa. Kanaaf ollaan ni jabeeffama jechuudha.
e) Uumama
Uumamni akka aduu, ji’a, bokkaa, laga, muka, gaara fi qilleensaa mammaaksa Oromoo keessatti bakka guddaa qaba. Oromoon uumama irraa waan hedduu baratee jireenya isaa keessatti fayyadama. Fakkeenyaaf:
“Aadaa fi aduun ni dhokatan malee hin badan.”
Mammaaksi kun wantoonni gatii qaban yeroo muraasaaf mul’achuu dhiisuu danda’anis guutumaan guutuutti akka hin badne ibsa. Akkasumas:
“Dheebotan malee mi’aa bishaanii hin argan.”
Kunis namni rakkoo keessa wayta gale qofa gatii furmaata waan qabanii akka hubatu barsiisa.
Walumaagalatti, mammaaksi jireenya uummataa keessaa kan madduudha. Qonna, horsiisa loonii, bineensota, maatii, hawaasummaa fi uumama irraa barumsa fudhachuun uumama. Maddoonni kunis mammaaksa Oromoo qabeenya beekumsaa, falaasamaa fi aadaa taasisanii jiru. Kanaaf mammaaksi galmee jireenyaa fi muuxannoo uummata Oromoo ti jechuun ni danda’ama.
Nu Qunnamaa
Download apps: Kadiir Tech
Visit Website: Kadiir
Join Telegram: Kedir Abdulatif Haji
Join TikTok: Kedir Abdulatif
Follow Page: Kedir Abdulatif Haji
Watch YouTube:Kedir Abdulatif
See Twitter (X):Kedir Abdulatif Haji





