Kaayyoo Mammaaksaa

Kaayyoo Mammaaksaa

Mammaaksi afoola Oromoo keessatti bakka guddaa kan qabu yoo ta’u, kaayyoo hedduu tajaajila. Innis dubbii mi’eessuu qofa osoo hin taane, beekumsa dabarsuu, hawaasa qajeelchuu fi safuu barsiisuu keessatti gahee olaanaa qaba. Mammaaksi jecha muraasaan ergaa bal’aa dabarsuudhaan yaada namaa salphaatti akka hubatamu taasisa.

1. Dubbii Mi’eessuu

Kaayyoo mammaaksaa keessaa inni jalqabaa fi beekamaan dubbii mi’eessuu dha. Oromoon yeroo dubbatu haasaa isaa bareechuu, miidhagsuu fi nama hawwachuuf mammaaksatti fayyadama. Mammaaksi dubbii keessatti akka soogidda nyaataa ti; akkuma soogiddi nyaata mi’eessu, mammaaksis haasawa namaa mi’eessa.

Namni mammaaksaan dubbatu beekaa, safuu qabeessa fi afaan isaa sirriitti fayyadamu jechuun ilaalama. Kanaaf yeroo marii, gumii, araaraa, cidhaa, gaddaa, gammachuu fi wal-ga’ii adda addaa keessatti mammaaksi bakka guddaa qaba. Keessumaa maanguddoonni yaada isaanii salphaatti akka namni hubatuuf mammaaksatti fayyadamu.

Mammaaksi dubbii dheeraa gabaabsuun miidhagsa. Yeroo tokko tokko yaada fuula hedduu irratti ykn daqiiqaa hedduu keessatti ibsamu danda’u jecha muraasa keessatti walitti qabee dhiyeessa. Kunis haasaa namaa akka hin dheeratne, akka hin dadhabsiisne fi akka nama hawwatu taasisa. Fakkeenyaaf:

“Dubbiin mammaaksa malee, ittoon soogidda malee hin mi’aayu.”

Mammaaksi kun haasaan mammaaksa hin qabne akka ittoo soogiddi keessa hin jirree, mi’aa fi bareedina akka hin qabne ibsa. Akkasumas:

“Mammaaksi gooba jechaati.”

jechuun mammaaksi miidhagina dubbii fi sirna haasaa keessatti shoora guddaa akka qabu agarsiisa.

Kanaaf, dubbii mi’eessuun kaayyoo mammaaksaa keessaa isa guddaa yoo ta’u, haasaa namaa miidhagsuu, yaada namaa hawwataa taasisuu fi ergaa salphaatti dabarsuuf gargaara. Oromoonis kanaaf mammaaksa akka mi’a dubbii fi miidhagina afaanitti ilaala.

2. Yaada Dabarsuu

Kaayyoo mammaaksaa keessaa inni lammaffaan yaada dabarsuu dha. Mammaaksi ergaa guddaa fi hiika bal’aa jechoota muraasa keessatti walitti qabee dabarsuuf tajaajila. Yeroo baay’ee yaadni dheeraan ibsa bal’aa barbaadu mammaaksaan gabaabsamee salphaatti namatti himama.

Uummanni Oromoo yaada isaa ifaafi hubannoo qabuun dabarsuuf mammaaksatti bal’inaan fayyadama. Mammaaksi waan namni dubbachuu barbaadu karaa sirrii fi miidhagaa ta’een dhiyeessa. Kunis dubbii namaa akka salphaatti hubatamu, yaadatamu fi qalbii uummataa keessa turu taasisa.

Mammaaksi yeroo tokko tokko dhugaa jireenyaa, gorsa, akeekkachiisa ykn murtii hawaasaa jecha muraasa keessatti dabarsa. Kanaaf, mammaaksi karaa qunnamtii bu’a qabeessa ta’ee tajaajila. Fakkeenyaaf:

“Dhugaan ni qal’atti malee hin cittu.”

Mammaaksi kun dhugaan yeroo muraasaaf ukkaamfamuu danda’us dhumarratti ifa akka baatu ergaa cimaa dabarsa. Akkasumas:

“Arbi lama yoo wal lole, kan miidhamu sanbaleexa.”

Kunis yeroo warri humna qaban wal lolan, namni humna hin qabne akka miidhamu ibsa. Mammaaksi yaada dabarsuu keessatti yeroo baay’ee fakkeenya, mallattoo fi jechoota hiika gadi fagoo qaban fayyadama. Kanaaf dubbisaan ykn dhaggeeffataan hiika isaa sirriitti xiinxaluu qaba.

Walumaagalatti, yaada dabarsuun hojii mammaaksaa keessaa isa bu’uuraa dha. Mammaaksi ergaa guddaa jecha muraasa keessatti qabatee, akka salphaatti hubatamu fi yaadatamu taasisa. Kanaaf Oromoon mammaaksa akka meeshaa yaada ittiin dabarsanitti fayyadama.

3. Gorsuu

Kaayyoo mammaaksaa keessaa inni sadaffaan gorsuu dha. Mammaaksi karaa nama qajeelchuu, dogoggora irraa deebisuu fi karaa gaarii agarsiisuun hawaasa barsiisuuf tajaajila. Uummanni Oromoo beekumsa, muuxannoo fi falaasama jireenyaa isaa dhaloota irraa dhalootatti dabarsuuf mammaaksa akka meeshaa gorsaatti fayyadamaa ture.

Keessumaa maanguddoonni yeroo ijoollee, dargaggoota ykn namoota dogoggora keessa jiran gorsan, dubbii dheeraa irra mammaaksa fayyadamu. Sababni isaa mammaaksi yaada gadi fagoo salphaatti nama hubachiisuu danda’a. Gorsi mammaaksaan kennamu qalbii namaa keessatti yeroo dheeraa tura.

Mammaaksi namoota hojii isaanii keessatti of eeggannoo akka godhan, murtii sirrii akka murteessan, fi jireenya isaanii keessatti karaa gaarii akka filatan gorsa. Akkasumas rakkoo irraa of baraaruu fi bu’aa gaarii argachuuf nama qajeelcha. Fakkeenyaaf:

“Gorsa diddu du’a hin diddu.”

Mammaaksi kun namni gorsa gaarii fudhachuu dide rakkoo guddaa keessa akka seenu ibsa. Kana jechuun, gorsi jireenya keessatti barbaachisaa ta’uu hubachiisa. Akkasumas:

“Ariifataan horii gata.”

Kunis namni hojii isaa keessatti ariifatee murteessu yeroo baay’ee miidhaa fi kasaaratti akka geessu akeekkachiisa. Mammaaksi gorsaa yeroo baay’ee jireenya dhugaa irraa kan maddu waan ta’eef, namootaaf bu’uura murtii fi qajeelfama ta’a. Kanaaf Oromoon mammaaksa akka mana barumsaa jireenyaa tokkootti ilaala.

Walumaagalatti, gorsuun kaayyoo mammaaksaa keessaa isa guddaa dha. Mammaaksi namoota qajeelchuu, dogoggora irraa deebisuu, safuu barsiisuu fi murtii sirrii akka murteessan gargaaruu keessatti gahee olaanaa qaba. Kanaaf mammaaksi qabeenya beekumsaa fi muuxannoo dhaloota irraa dhalootatti darbuudha.

4. Qeequu

Kaayyoo mammaaksaa keessaa inni afraffaan qeequu dha. Mammaaksi dogoggora nama dhuunfaa, garee ykn hawaasaa ifa baasuu fi sirreessuuf tajaajila. Qeeqni mammaaksaan kennamu yeroo baay’ee arrabsoo ykn tuffii osoo hin taane, gorsa, akeekkachiisa fi sirreeffama keessatti kan xiyyeeffatudha.

Uummanni Oromoo namoota safuu irraa maqanii, hojii sirrii hin hojjenne, gowwummaa, ofittummaa, soba, tuffii fi amaloota hawaasa miidhan qeequuf mammaaksatti fayyadama. Kunis namni dogoggora isaa akka hubatuu fi akka irraa deebi’u gargaara.

Mammaaksi qeeqaa yeroo baay’ee maqaa namaa hin waamu. Kanaa mannaa fakkeenya, bineensa, uumama ykn haala jireenyaa fayyadamuun ergaa isaa dabarsa. Kanaaf namni dhaggeeffatu ofiin of madaaluu fi dogoggora isaa sirreessu danda’a. Fakkeenyaaf:

“Gowwaan isa darbe malee isa dhufu hin yaadu.”

Mammaaksi kun namoota yaada fagoo hin qabne, waan yeroo ammaa qofa irratti xiyyeeffatan qeeqa. Akkasumas:

“Gowwaa kolfisiisanii ilkaan lakkaa’u.”

Kunis namni hubannoo gahaa hin qabne salphaatti akka gowwoomfamu ibsa. Kan biraa:

“Bittaa wallaalanii gabaa komatu.”

Mammaaksi kun namoota dogoggora isaanii ofirraa garagalchanii kan biroo irratti komii kaasan qeeqa. Qeeqni mammaaksaan kennamu hawaasa keessatti sirna, safuu fi naamusa tikfachuuf gahee guddaa qaba. Namoonni dogoggora isaanii akka sirreessan, hojii isaanii akka madaalan fi jireenya isaanii akka fooyyessan gargaara.

Walumaagalatti, qeequun hojii mammaaksaa keessaa isa murteessaa dha. Mammaaksi qeeqaa dogoggora ifa baasuu, hawaasa dammaqsuu, safuu tikfachuu fi namoota karaa sirrii irratti deebisuuf tajaajila. Kanaaf, qeeqni mammaaksaan kennamu qeeqa qofa osoo hin taane barsiisa fi sirreeffama of keessaa qaba.

5. Araarsuu

Kaayyoo mammaaksaa keessaa inni shanaffaan araarsuu dha. Uummata Oromoo keessatti mammaaksi meeshaa araaraa fi nagaa buusuu keessaa isa guddaadha. Yeroo wal-dhabdeen, lolli, mufiin ykn mormiin namoota gidduutti uumamu, maanguddoonni mammaaksatti fayyadamuun gara walii galtee fi araaraatti isaan deebisu.

Aadaa Oromoo keessatti araarri bu’uura nageenyaa fi tokkummaa hawaasaati. Kanaaf maanguddoonni yeroo araaraaf taa’an dubbii dheeraa fi nama mufachiisu irra, mammaaksa fayyadamuun qalbii namootaa laaffisuu fi yaada isaanii walitti dhiyeessu. Mammaaksi qalbii namaa keessa seenee yaada nagaa fi obbolummaa kakaasa.

Mammaaksi araaraa yeroo baay’ee wal kabajuu, waliif obsu, dhiifama gochuu fi waliif yaaduu irratti xiyyeeffata. Ergaan isaa namoonni wal-dhaban akka wal hubatan, akka waliif dhiisan fi akka tokkummaan jiraatan taasisa. Fakkeenyaaf:

“Dubbiin dubbii fida; mammaaksi dubbii fixa.”

Mammaaksi kun wal-dhabdee fi mormii dheerachuu danda’u ogummaa fi hubannoon akka furamu ibsa. Akkasumas:

“Harki dabaree wal dhiqa.”

Kunis namoonni wal gargaaruu fi waliif ta’uu akka qaban yaadachiisa; yeroo rakkoo waliif birmachuun araara cimsuu agarsiisa. Kan biraa:

“Firri wal lola malee, gaafa rakkoo wal irratti hin laalu.”

Mammaaksi kun wal-dhabdeen yeroo muraasaaf jiraachuu danda’us hariiroon firummaa akka hin citne hubachiisa. Araarri mammaaksaan deeggaramu yeroo baay’ee murtii cimaa caalaa bu’a qabeessa ta’a; sababni isaas namoota dirqisiisuu osoo hin taane qalbii isaanii laaffisee jijjiira. Kanaaf maanguddoonni Oromoo mammaaksa akka meeshaa nageenyaa fi tokkummaa hawaasaatti fayyadamu.

Walumaagalatti, araarsuun kaayyoo mammaaksaa keessaa isa baay’ee barbaachisaa dha. Mammaaksi wal-dhabdee hiikuu, mufii balleessuu, tokkummaa cimsuu fi nageenya hawaasaa tikfachuu keessatti gahee olaanaa qaba. Kanaaf Oromoon mammaaksa akka qabeenya araaraa fi fala rakkootti ilaala.

6. Barsiisuu

Kaayyoo mammaaksaa keessaa inni jahaffaan barsiisuu dha. Mammaaksi mana barumsaa jireenyaa ta’ee dhaloota tokko irraa dhaloota biraatti beekumsa, ogummaa, muuxannoo fi safuu dabarsa. Uummanni Oromoo waggoota dheeraaf waan barate, arge fi keessa darbe mammaaksa keessatti kuusee dhaloota isaa barsiisaa ture.

Barnootni mammaaksaan kennamu mana barumsaa keessatti qofa kan argamu osoo hin taane, jireenya guyyaa guyyaa keessatti kan mul’atudha. Mammaaksi namoota hojii, hawaasummaa, aadaa, safuu, hariiroo namaa fi murtii jireenyaa irratti barsiisa.

Keessumaa maanguddoonni yeroo ijoollee fi dargaggoota barsiisan mammaaksa fayyadamu. Sababni isaa mammaaksi yaada salphaa fakkaatu keessatti barumsa guddaa qabatee waan jiruufi. Namni mammaaksa tokko sirriitti hubate, barumsa hedduu keessaa argachuu danda’a.

Mammaaksi barsiisuu keessatti amala gaarii dagaagsuu fi amala badaa irraa of eeggachuu nama barsiisa. Akkasumas rakkoo jireenyaa akkamitti akka furatan, namoota waliin akkamitti akka jiraatan fi murtii sirrii akkamitti akka murteessan agarsiisa. Fakkeenyaaf:

“Hantuunni haadha jalatti gumbii uraa barti.”

Mammaaksi kun ijoolleen waan isaan duratti raawwatamu irraa akka baratan ibsa. Kana jechuun, maatiin fakkeenya gaarii ta’uu qabu jechuudha. Akkasumas:

“Deemaa ooltus, barattu malee barumsa hin argattu.”

Kunis beekumsi hojii, qorannoo fi carraa barachuu irraa akka argamu barsiisa. Kan biraa:

“Eegee fi gaabbiin duuba oolti.”

Mammaaksi kun namni murtii isaa dura of eeggannoo gochuu akka qabu barsiisa; sababni isaas gaabbiin yeroo baay’ee hojii booda dhufa. Mammaaksi barsiisaa kun safuu, naamusa, hojii, obsa, jabina, tokkummaa fi itti gaafatamummaa irratti barumsa guddaa dabarsa. Kanaaf Oromoon mammaaksa akka mana barumsaa uummataa fi galmee ogummaa jireenyaatti ilaala.

Walumaagalatti, barsiisuun kaayyoo mammaaksaa keessaa isa bu’uuraa dha. Mammaaksi beekumsa, muuxannoo, safuu fi falaasama jireenyaa dhaloota irraa dhalootatti dabarsuudhaan hawaasa barsiisa. Kanaaf, mammaaksi qabeenya afoolaa qofa osoo hin taane, mana barumsaa jireenyaa fi galmee ogummaa uummata Oromoo ti.

Nu Qunnamaa

Download apps: Kadiir Tech
Visit Website: Kadiir
Join Telegram: Kedir Abdulatif Haji
Join TikTok: Kedir Abdulatif
Follow Page: Kedir Abdulatif Haji
Watch YouTube:Kedir Abdulatif
See Twitter (X):Kedir Abdulatif Haji

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Scroll to Top