Maalummaa, Hiikaafi Amaloota Mammaaksaa

Maalummaa, Hiikaafi Amaloota Mammaaksaa

1. Maalummaa Mammaaksa Oromoo

Afoolli kuusaa beekumsaa, ogummaa, aadaa, seenaa fi falaasama uummata tokkoo ti. Uummanni tokko jireenya isaa keessatti waan arge, dhaga’e, muuxate fi hubate afaaniin wal irraa walitti dabarsuudhaan afoola isaa ijaarrata. Kanaaf afoolli galmee seenaa fi beekumsa hawaasaa ta’ee dhalootaa dhalootatti kan daddarbuudha.

Afoolli Oromoo bal’inaan dameewwan adda addaa kan of keessatti hammatu yommuu ta’u, akka geerarsaa, weedduu, hiibboo, baacoo, sheekkoo, faaruu, jechoota ogummaa fi mammaaksaa ni qaba. Dameewwan kana keessaa immoo mammaaksi bakka guddaa fi ulfina olaanaa qaba. Sababni isaa mammaaksi beekumsa, safuu, falaasama jireenyaa fi muuxannoo uummata tokkoo jechoota muraasa keessatti kuusee waan dabarsuufi.

Uummanni Oromoo jaarraa hedduuf muuxannoo jireenyaa, safuu hawaasaa, beekumsa hojii, hariiroo maatii, sirna mootummaa Gadaa, araara, tokkummaa fi falaasama isaa mammaaksa keessatti kuusee dhalootarraa dhalootatti daddabarsee jira. Kanaaf mammaaksi galmee yaadaa fi kuusaa ogummaa Oromoo ta’ee tajaajila.

Mammaaksi jechoota muraasa keessatti yaada bal’aa fi hiika gadi fagoo of keessaa qaba. Yeroo baay’ee hiikni isaa kallattiidhaan kan hubatamu osoo hin taane, yaada dubbii keessa dhokate, haala itti dubbatame fi muuxannoo hawaasaa irratti hundaa’a. Kanaaf mammaaksi yaada xiinxaluu fi hubannoo gadi fagoo barbaada. Mammaaksi dubbii gabaabsuu qofaaf kan oolu miti. Inni:

  • Nama barsiisa,
  • Nama gorsa,
  • Dogoggora qeeqa,
  • Rakkoo akeekkachiisa,
  • Safuu qajeelcha,
  • Dhugaa mul’isa,
  • Araara buusa,
  • Tokkummaa jajjabeessa.

Kanaaf yeroo maanguddoonni wal-ga’an, yeroo jaarsummaan taa’amu, yeroo murtiin kennamu, yeroo gorsi laatamu fi yeroo wal-dhabdeen hiikamu mammaaksi bakka guddaa qaba. Oromoon dubbii isaa mi’eessuu fi ulfina itti kennuuf mammaaksatti bal’inaan fayyadama.

Mammaaksa keessatti aadaan, seenaa, amantii, dinagdee, siyaasaa, hawaasummaa fi ilaalchi jireenyaa uummata Oromoo calaqqisu. Mammaaksi kanaaf qabeenya afoolaa qofa osoo hin taane, galmee seenaa, kuusaa ogummaa fi falaasama uummata Oromoo ti.

Walumaagalatti, mammaaksi afoola Oromoo keessatti meeshaa qunnamtii, barsiisaa, gorsaa, araarsaa fi kuusaa beekumsaa ta’ee tajaajila. Inni dhaloota darbe dhaloota har’aa waliin wal qunnamsiisee, muuxannoo kaleessaa gara boruutti ceesisuuf gahee olaanaa qaba. Kanaaf mammaaksi qabeenya guddaa afaanii fi aadaa Oromoo keessaa isa tokko ta’ee kan beekamuu dha.

2. Hiika Mammaaksaa

Mammaaksi jechama gabaabaa hiika bal’aa fi ergaa gadi fagoo qabuudha. Innis yaada dheeraa jechoota muraasa keessatti walitti qabee, karaa salphaa garuu ogummaa fi falaasama qabuun dabarsa. Mammaaksi afoola Oromoo keessaa isa beekamaa fi bal’inaan kan itti fayyadaman ta’e yommuu ta’u, dubbii mi’eessuu, yaada ibsuu, gorsuu, barsiisuu fi qajeelchuu keessatti gahee olaanaa qaba.

   Yeroo baay’ee hiikni mammaaksaa kallattiidhaan kan hubatamu miti. Jechoota isaa qofa ilaaluun hiika guutuu isaa hubachuun ni ulfaata. Hubannoon mammaaksaa yeroo baay’ee haala itti dubbatame, yeroo itti fayyadaman, aadaa uummataa fi yaada keessa dhokate irratti hundaa’a. Kanaaf mammaaksi hiika alaa fi hiika keessaa qaba jedhama.

   Hayyoonni afoolaa akka ibsanitti, mammaaksi walitti qabama muuxannoo, ogummaa, beekumsaa fi falaasama jireenyaa uummataati. Dhaloonni durii waan arge, dhaga’e, muuxate fi hubate jechoota gabaaboo keessatti kuusee dhaloota itti aanutti dabarsa. Kanaaf mammaaksi akka galmee beekumsaa fi man-kuusaa muuxannoo hawaasaatti ilaalama.

Mammaaksi yeroo baay’ee dhugaa jireenyaa, gorsa, akeekkachiisa, qeeqa ykn barumsa adda addaa dabarsa. Inni jecha muraasa keessatti ergaa bal’aa waan qabuuf, namni hiika isaa hubatu barumsa guddaa keessaa argata.

Fakkeenyaalee Mammaaksaa

“Kan facaasu qofa haama.”

Hiikni mammaaksa kanaa qonna qofa irratti kan xiyyeeffatu miti. Namni hojii hojjetu, carraaqqii godhu fi itti cimu qofa bu’aa hojii isaa akka argatu ibsa. Kana jechuun milkaa’inni hojii malee akka hin argamne barsiisa.

“Dhugaan ni qal’atti malee hin cittu.”

Mammaaksi kun dhugaan yeroo muraasaaf ukkaamfamuu, dhiphifamuu ykn ukkaamamuu danda’us, guutummaatti baduu akka hin dandeenye ibsa. Dhumarratti dhugaan ifa baatee mootummaa mataa isii argatti jechuun barsiisa.

“Ariifataan horii gata.”

Kunis namni hojii isaa keessatti ariifatee murteessu yeroo baay’ee miidhaa fi kasaaratti akka geessu ykn gahu akeekkachiisa.

Walumaagalatti, mammaaksi jechama gabaabaa hiika bal’aa qabuudha. Innis beekumsa, muuxannoo, safuu fi falaasama jireenyaa uummata tokkoo of keessatti hammata. Hiikni mammaaksaa yeroo baay’ee yaada keessaa fi haala itti dubbatame irratti kan hundaa’u waan ta’eef, hubannoo gadi fagoo barbaada. Kanaaf mammaaksi qabeenya afoolaa qofa osoo hin taane, galmee ogummaa fi muuxannoo uummata Oromoo ti.

3. Amaloota Mammaaksaa

Mammaaksi afoola Oromoo keessaa isa beekamaa fi barbaachisaa ta’e keessaa tokko dha. Innis jechoota muraasa keessatti ergaa bal’aa dabarsuudhaan beekumsa, ogummaa fi falaasama jireenyaa uummata tokkoo calaqqisiisa. Mammaaksi amaloota adda addaa kan qabu yoo ta’u, amaloonni kunis isa afoola biroo irraa adda baasu. Amaloota mammaaksaa keessaa muraasni akka armaan gadiitti ibsamu.

3.1 Gabaabummaa

Amalli guddaan mammaaksaa keessaa tokko gabaabummaa dha. Mammaaksi jechoota muraasa qofaan yaada bal’aa fi hiika gadi fagoo dabarsa. Yaada dheeraa ibsuuf jechoota baay’ee hin barbaadu. Kanaaf, dubbii gabaabsuu fi salphisuu keessatti gahee guddaa qaba.

Gabaabummaan mammaaksaa yaadni isaa salphaatti akka yaadatamu, akka afaan irraa afaanitti darbu fi akka qalbii namaa keessa turu taasisa. Kunis yeroo qusachuuf, dubbii gabaabsuuf, dhimma xumuruuf haala haasawaa salphisa. Fakkeenyaaf:

“Yeroon warqiidha.”

Mammaaksi kun jechoota lama qofa irraa ijaarame. Garuu hiikni isaa bal’aa dha. Yeroon qabeenya qaalii akka ta’e, yeroo bade deebisanii argachuun akka hin danda’amne fi namni yeroo isaa sirriitti fayyadamuu akka qabu barsiisa. Akkasumas:

“Obsi mootummaa dhaala.”

Jechoota muraasa qofaan obsaan bu’aa guddaa akka fidu ibsa.

3.2. Hiika Gadi Fagoo

Mammaaksi hiika alaa qofa osoo hin taane hiika keessaa fi falaasama gadi fagoo qaba. Yeroo baay’ee hiikni isaa akka jecha irratti mul’atutti fudhatamuu hin qabu. Hubannoo fi xiinxala barbaada. Hiikni alaa waan mul’atu ibsa; hiikni keessaa immoo ergaa dhugaa mammaaksichaa ta’a. Fakkeenyaaf:

“Arbi lama yoo wal lole, kan miidhamu marga.”

Hiikni alaa isaa arbi lama wal loluu fi marga miidhamuu dha. Garuu hiikni isaa namoota aangoo, mootummaa ykn gareewwan humna qaban yoo wal lolan, miidhaan isaa hawaasa mootummaa jala jiru irratti akka bu’u ibsa. Akkasumas:

“Adurreen riphxee hantuuta argachuu hin ooltu.”

Hiikni isaa obsaan eeguun bu’aa akka qabu barsiisa.

3.3. Barsiisummaa

Mammaaksi gorsa, qajeelfama, akeekkachiisa fi barsiisa of keessaa qaba. Muuxannoo jireenyaa dhaloota durii dhaloota haaraatti dabarsuuf ni fayyada. Mammaaksonni hedduun amala gaarii jajjabeessuu fi amala badaa irraa of eeggachiisu. Fakkeenyaaf:

“Gorsa diddu du’a hin diddu.”

Mammaaksi kun namni gorsa gaarii fudhachuu dide rakkoo guddaa keessa akka seenu ibsa. Akkasumas:

“Ariifataan horii gata.”

Kunis murtii ariifachiisaan kennamu miidhaa akka fidu barsiisa. Kanaaf mammaaksi mana barumsaa jireenyaa jedhamee waamamuu danda’a.

3.4. Miidhagina Afaanii

Mammaaksi afaan mi’eessuu fi haasawa bareechuu keessatti gahee guddaa qaba. Namni mammaaksaan dubbatu haasaa isaa hawwataa, ulfina qabeessa fi miidhagaa taasisa. Aadaa Oromoo keessatti namni mammaaksa beekee sirriitti fayyadamu akka nama ogummaa qabuutti ilaalama. Fakkeenyaaf:

“Dubbiin mammaaksa malee, ittoon soogidda malee hin mi’aayu.”

Mammaaksi kun haasaan mammaaksa hin qabne akka nyaata soogiddi keessa hin jirree ta’uu isaa ibsa. Akkasumas:

“Mammaaksi gooba jechaati.”

Jechuun mammaaksi miidhagina dubbii fi bareedina afaanii akka ta’e ibsa.

Walumaagalatti, mammaaksi amaloota adda addaa qaba. Gabaabummaa isaatiin yaada bal’aa dabarsa; hiika gadi fagoo qabaachuun falaasama jireenyaa calaqqisiisa; barsiisummaa isaatiin gorsa fi qajeelfama kenna; miidhagina afaanii isaatiin immoo haasawa mi’eessuu fi bareechuu keessatti gahee guddaa qaba. Amaloonni kun mammaaksa afoola Oromoo keessaa qabeenya guddaa fi bu’uura beekumsaa taasisanii jiru.

Nu Qunnamaa

Download apps: Kadiir Tech
Visit Website: Kadiir
Join Telegram: Kedir Abdulatif Haji
Join TikTok: Kedir Abdulatif
Follow Page: Kedir Abdulatif Haji
Watch YouTube:Kedir Abdulatif
See Twitter (X):Kedir Abdulatif Haji

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Scroll to Top