3.5. Mammaaksi Koobaa Dubbiiti
Afoola Oromoo keessatti mammaaksa mataa isaa ibsu keessaa tokko walaloo beekamaa kana:
“Mammaaksi koobaa dubbiiti,
Mammaaksi gooba jechaati.” jedhuudha.
Mammaaksi kun maalummaa fi amala mammaaksaa keessaa isa guddaa ibsa. Innis mammaaksi jechoota muraasaan yaada bal’aa ibsuu akka danda’u agarsiisa. Kanaaf, mammaaksi dubbii dheeraa gabaabsee, yaada guddaa keessatti kuusee, haala miidhagaa ta’een dabarsa.
3.5.1. Hiika “Mammaaksi Koobaa Dubbiiti”
Jechi “koobaa dubbiiti” jedhu mammaaksi dubbii dheeraa akka gabaabsu ibsa. Yeroo baay’ee yaadni tokko ibsamuuf jechoota hedduu barbaada. Garuu mammaaksi yaada sana jechoota muraasa keessatti kuusee dabarsuu danda’a. Fakkeenyaaf:
“Yeroon warqiidha.”
Mammaaksi kun jechoota lama qofa qaba. Garuu hiikni isaa bal’aa dha. Yeroo akka qabeenya qaalii, deebifamee hin argamne fi sirnaan itti fayyadamuu qabnu ibsa. Akkasumas:
“Obsi mootummaa dhaala.”
Mammaaksi kunis jechoota muraasaan gatii obsaa fi bu’aa isaa ibsa. Kanaaf mammaaksi dubbii dheeraa gabaabsuun yaada guddaa dabarsa.
3.5.2. Hiika “Mammaaksi Gooba Jechaati”
Jechi “gooba jechaati” jedhu immoo mammaaksi jechoota adda addaa sirnaan walitti qindeessee hiika cimaa uumuu isaa agarsiisa.
Goobni waan walitti qabamee fi sirnaan qindaa’eedha. Haaluma kanaan mammaaksi jechoota salphaa ta’an walitti hidhee yaada gadi fagoo fi ergaa cimaa uuma. Fakkeenyaaf:
“Arbi lama yoo wal lole, kan miidhamu marga.”
Jechoonni mammaaksichaa salphaa dha. Garuu walitti qindaa’anii yeroo aangawoonni wal-dhaban miidhaan hawaasa irra ga’u ibsu.
Kanaaf mammaaksi gooba jechootaa qofa osoo hin taane, gooba ogummaa, muuxannoo fi falaasamaati.
3.5.3. Mammaaksa fi Ogummaa Gabaabsuu
Amaloota mammaaksaa keessaa inni guddaan tokko yaada bal’aa gabaabsuu danda’uu isaati. Oromoon namoota dubbii dheeraa irra dubbii hiika qabu gabaabsan ni dinqisiifata. Mammaaksi:
- Jecha qusata,
- Yeroo qusata,
- Yaada ifa godha,
- Ergaa cimaa dabarsa.
Kanaaf mammaaksi ogummaa dubbii gabaabsuu keessatti meeshaa dubbii cimaadha.
3.5.4. Mammaaksa fi Humna Jechaa
Yeroo tokko tokko mammaaksi tokko dubbii fuula hedduu qabu bakka bu’uu danda’a. Humni isaa baay’ina jechootaa irratti osoo hin taane, hiika inni baadhatu irratti hundaa’a. Kanaaf mammaaksi:
“Koobaa dubbiti”
jedhamuun isaa baay’ina jechootaa irraa kan ka’e miti; humna hiikaa fi ergaa isaa irraa kan ka’eedha.
3.5.5. Ergaa Mammaaksichaa
Mammaaksi:
“Mammaaksi koobaa dubbiiti; mammaaksi gooba jechaati.” jedhu ergaawwan armaan gadii dabarsa:
- Mammaaksi yaada bal’aa gabaabsee ibsa.
- Mammaaksi jechoota qindeessee hiika cimaa uuma.
- Mammaaksi dubbii dheeraa bakka bu’uu danda’a.
- Mammaaksi ogummaa afaanii fi falaasama uummataa kuusa.
- Humni mammaaksaa baay’ina jechootaa osoo hin taane hiika isaa keessatti argama.
Walumaagalatti, mammaaksi “Mammaaksi koobaa dubbiti; mammaaksi gooba jechaati” jedhu amala guddaa mammaaksaa ibsa. Mammaaksi jechoota muraasaan yaada bal’aa dabarsa; jechoota qindeessee hiika gadi fagoo uuma; dubbii dheeraa gabaabsee ogummaa fi falaasama uummataa ibsa. Kanaaf mammaaksi afoola Oromoo keessatti akka kuusaa beekumsaa, akka gooba ogummaa fi akka kooba dubbii guddaatti ilaalama.
3.6. Mammaaksa Akka Meeshaa Hubannootti
Afoola Oromoo keessatti mammaaksi meeshaa dubbii qofa osoo hin taane, karaa ittiin namoonni wal hubatan, yaada isaanii ibsatan, rakkoo hiikan fi beekumsa walitti dabarsan ta’ee tajaajila. Walaloo waa’ee mammaaksaa ibsu keessatti:
“Ittiin tolcha, ittiin dubbadha,
Ittiin halcha, ittiin hubadha.” jedhamee ibsama.
Mammaaksi kun gahee bal’aa mammaaksi jireenya hawaasummaa keessatti qabu ifa godha. Mammaaksi yaada ibsuuf, nama gorsuuf, rakkoo hiikuuf fi hubannoo uumuuf akka tajaajilu agarsiisa.
Ittiin Tolcha
Jechi “Ittiin tolcha” jedhu mammaaksi walitti dhufeenya namootaa fooyyessuu, wal-dhabdee sirreessuu fi araara buusuuf akka gargaaru ibsa.
Yeroo namoonni walitti mufatan ykn wal-dhaban, maanguddoonni mammaaksa fayyadamuun gara waliigaltee fi araaraatti isaan deebisu. Kanaaf mammaaksi meeshaa nagaa fi tokkummaa ijaaruudha. Fakkeenyaaf:
“Tokkummaan humna; addaan ba’uun laafina.”
Mammaaksi kun namoota walitti fiduu fi walii galchuu keessatti gahee qaba.
Ittiin Dubbadha
Mammaaksi yaada namaa ifa ta’een ibsuuf gargaara. Namni yaada bal’aa tokko dubbachuu barbaadu, mammaaksa fayyadamuun jechoota muraasaan ibsuu danda’a. Fakkeenyaaf:
“Yeroon warqiidha.”
Mammaaksi kun yeroo ilaalchisee ibsa dheeraa kennuu mannaa yaada guutuu jechoota muraasaan dabarsa. Kanaaf mammaaksi meeshaa qunnamtii cimaadha.
Ittiin Halcha
Jechi “Ittiin halcha” jedhu rakkoo fi wal-dhabdee hiikuuf mammaaksi gargaaruu isaa ibsa. Sirna Oromoo keessatti yeroo falmii fi rakkoon uumamu maanguddoonni mammaaksa fayyadamuun furmaata barbaadu. Fakkeenyaaf:
“Dubbiin dubbii fida; mammaaksi dubbii fixa.”
Kunis mammaaksi falmii dheeraa xumuruun furmaata akka fidu agarsiisa.
Ittiin Hubadha
Mammaaksi beekumsa fi hubannoo guddisuu keessatti gahee guddaa qaba. Namni mammaaksa dhaggeeffatu hiika isaa irratti yaada; yeroo yaadu immoo hubannoon isaa ni bal’ata. Fakkeenyaaf:
“Gorsa diddu du’a hin diddu.”
Mammaaksi kun gatii gorsaa fi bu’aa dhaggeeffannaa barsiisa. Namni hiika isaa hubatu jireenya isaa keessatti irraa barachuu danda’a.
3.6.1. Mammaaksa fi Qunnamtii Hawaasaa
Uummata Oromoo keessatti qunnamtiin hawaasaa, mariin, araarri fi murtiin baay’inaan mammaaksa irratti hundaa’u. Sababni isaa mammaaksi yaada wal-xaxaa salphisee ibsa, wal hubannoo uuma, akkasumas marii keessatti waliigaltee fidu. Kanaaf mammaaksi:
- Qunnamtii cimsuu,
- Hubannoo guddisuu,
- Rakkoo hiikuu,
- Beekumsa dabarsuu,
- Walitti dhufeenya hawaasaa fooyyessuu keessatti gahee olaanaa qaba.
3.6.2. Ergaa Kutaa Kanaa
Walaloon:
“Ittiin tolcha, ittiin dubbadha,
Ittiin halcha, ittiin hubadha.” jedhu mammaaksi meeshaa jireenya hawaasaa keessatti hojii hedduu hojjetu ta’uu isaa ibsa. Inni yaada ibsa, rakkoo hiika, namoota wal hubachiisa, beekumsa dabarsa, akkasumas nagaa fi tokkummaa cimsuuf gargaara.
Walumaagalatti, mammaaksi akka meeshaa hubannoo, qunnamtii fi furmaataatti tajaajila. Uummanni Oromoo yaada isaa ittiin ibsa, rakkoo isaa ittiin hiika, namoota ittiin wal hubachiisa, beekumsa isaa ittiin dabarsa. Kanaaf mammaaksi afoola Oromoo keessatti qabeenya guddaa fi meeshaa hubannoo hawaasaa keessaa isa olaanaadha.
3.7. Mammaaksi Dubbii Fida, Dubbii Xuuxa, Dubbii Fixa
Walaloo waa’ee mammaaksaa ibsu keessatti haala hojii isaa bal’aa agarsiisuun akkana jedhama:
“Daubbiin dida,
Dubbii fida,
Dubbii xuuxa,
Dubbii fixa.”
Mammaaksi kun gahee mammaaksi jireenya dubbii keessatti qabu bakka sadiitti qooduun ibsa: jalqaba, gidduu fi xumura.
a. Dubbii Fida
Jechi “Dubbii fida” jedhu mammaaksi marii jalqabsiisuu fi yaada kaasuuf akka gargaaru ibsa. Yeroo tokko tokko namoonni waan haaraa ykn dhimma murteessaa irratti mari’achuuf mammaaksa tokko mammaakun haasawa eegalamu. Fakkeenyaaf:
“Tokkummaan humna.”
Mammaaksi kun marii tokkummaa irratti akka ka’u taasisa.
b. Dubbii Xuuxa
Jechi “Dubbii xuuxa” jedhu mammaaksi marii gidduutti yaada wal-xaxaa, falmii ykn gorsa bal’aa ibsuuf akka tajaajilu agarsiisa. Kun bakka namoonni yaada adda addaa dhiyeessan, mammaaksi immoo yaada sana walitti qabuun hiika bal’aa kennu keessatti gahee qaba. Fakkeenyaaf:
“Arbi lama yoo wal lole, kan miidhamu marga.”
Mammaaksi kun hiika bal’aa qaba; wal-dhabdeen aangoo miidhaa hawaasa irratti fiduu danda’a.
c. Dubbii Fixa
Jechi “Dubbii fixa” jedhu mammaaksi marii xumuruu, murtii kennuu fi waliigaltee fiduuf akka gargaaru ibsa. Maanguddoonni yeroo marii dheeraa booda mammaaksa tokko fayyadamuun murtii isaanii ifatti dabarsu. Fakkeenyaaf:
“Dubbiin dubbii fida; mammaaksi dubbii fixa.”
Mammaaksi kun marii irratti xumura kennu keessatti gahee guddaa qaba.
3.7.1. Mammaaksa Akka Adeemsa Dubbiitti
Mammaaksi kun akka adeemsa guutuu dubbii tokkootti ilaalama:
- Jalqaba: dubbii fida
- Giddugaleessa: dubbii xuuxa
- Xumura: dubbii fixa
Kana jechuun mammaaksi dubbii keessatti jalqaba irraa hanga xumuraatti gahee qaba.
3.7.2. Ergaa Mammaaksichaa
Walaloon:
“Dubbiin dida,
Dubbii fida,
Dubbii xuuxa,
Dubbii fixa.” jedhu ergaa armaan gadii dabarsa:
- Mammaaksi marii jalqabsiisuu danda’a.
- Mammaaksi yaada bal’aa ibsuu danda’a.
- Mammaaksi marii gidduutti hiika kennuu danda’a.
- Mammaaksi murtii fi xumura kennuu danda’a.
- Mammaaksi adeemsa dubbii guutuu keessatti gahee qaba.
Walumaagalatti, mammaaksi akka dubbii fida, xuuxa fi fixa tajaajiluu isaa irraa hubachuun danda’ama. Inni marii jalqaba, gidduu fi xumura keessatti hojii adda addaa raawwata. Kanaaf mammaaksi afoola Oromoo keessatti akka meeshaa qunnamtii guutuu, akka bu’uura marii fi akka furtuu murtii hawaasaa tajaajila.
3.8. Mammaaksi Mi’aa fi Soogidda Dubbiiti
Walaloo waa’ee mammaaksaa ibsu keessatti akkana jedhama:
“Mi’aa, soogidda,
Nadha, ibidda.”
Mammaaksi kun amala fi miidhagina mammaaksi dubbii keessatti qabu ibsa. Innis mammaaksi akka nyaata keessatti mi’aa fi soogiddi barbaachisan, haasawa keessatti immoo miidhagina, hubannoo fi humna ergaa dabaluuf akka tajaajilu agarsiisa.
A. Mi’aa fi Soogidda
Jechi “Mi’aa, soogidda” jedhu akkaataa itti mammaaksi haasawa mi’eessuu fi guutuu taasisu ibsa. Akkuma nyaanni soogidda malee mi’aa dhabuu danda’u, haasawni mammaaksa malee miidhagina dhabuu danda’a. Mammaaksi haasawa keessatti:
- Mi’a (hawwattummaa) dabala,
- Ergaa ifa taasisa,
- Dhaggeeffataa hawwata,
- Yaada nama keessatti hambisa.
Fakkeenyaaf:
“Alaa manatti galan.”
Mammaaksi kun jecha gabaabaa ta’us, hiika gadi fagoo qabaachuun haasawa mi’eessa.
B. Nadha fi Ibidda
Jechi “Nadha, ibidda” jedhu mammaaksi humna sammuu kakaasu, yaada dammaqsu fi qalbii namaa sochoosuu danda’uu isaa agarsiisa.
“Ibidda” jechuun humna, kaka’umsa fi sochii yaadaa ibsa. Mammaaksi tokko yeroo dhaggeeffatamu, nama yaachisa, nama dammaqsa, akkasumas nama akka yaadu taasisa. Fakkeenyaaf:
“Ibidda rafe huubni achii kajeela.”
Mammaaksi kun qalbii namaa keessatti “ibidda” jechuun dammaqina uuma; namni akka of eeggatu fi gorsa dhaggeeffatu taasisu.
3.8.1. Mammaaksa fi Miidhagina Dubbii
Mammaaksi dubbii keessatti akka mi’a nyaataatti tajaajila. Dubbii:
- Mi’eessa,
- Bareecha,
- Hawwata,
- Fayyadama salphisa.
Kanaaf Oromoon yeroo haasawa, marii ykn gorsa kennu mammaaksa fayyadamuun dubbii isaanii akka nama hawwatu fi yaadatamu taasisa.
3.8.2. Mammaaksa fi Humna Yaadaa
Mammaaksi tokko yeroo dhaggeeffatamu yeroo hunda hiika isaa irratti yaada. Kun immoo sammuu namaa sochoosa, hubannoo bal’isa, akkasumas akka namni yaadu taasisa. Kana jechuun mammaaksi:
- Yaada kakaasa,
- Sammuu dammaqsa,
- Qalbii namaa sochoosa,
- Ergaa gadi fagoo dabarsa.
3.8.3. Ergaa Mammaaksichaa
Walaloon:
“Mi’aa, soogidda,
Nadha, ibidda.” jedhu ergaa armaan gadii dabarsa:
- Mammaaksi dubbii mi’eessa (mi’aa).
- Mammaaksi dubbii guutuu fi miidhagaa taasisa (soogidda).
- Mammaaksi yaada kakaasa (ibidda).
- Mammaaksi hubannoo fi dammaqina uuma (nadha).
- Mammaaksi humna dubbii keessatti qaba.
Walumaagalatti, mammaaksi akka mi’aa, soogidda, nadha fi ibidda’tti tajaajila. Inni haasawa mi’eessa, yaada dammaqsa, ergaa cimsaa fi dubbii bareecha. Kanaaf mammaaksi afoola Oromoo keessatti akka soogidda dubbii, akka mi’a ogummaa fi akka ibidda yaadaatti tajaajila guddaa qaba.
Kutaa 4ffaan Itti Fufa…
Qopheessaan: Kadiir Abdullaxiif Hajjii
Nu Qunnamaa
Download apps: Kadiir Tech
Visit Website: Kadiir
Join Telegram: Kedir Abdulatif Haji
Join TikTok: Kedir Abdulatif
Follow Page: Kedir Abdulatif Haji
Watch YouTube:Kedir Abdulatif
See Twitter (X):Kedir Abdulatif Haji





