Mammaaksaafi Falaasama Oromoo
Mammaaksi afoola Oromoo keessaa qabeenya guddaa qofa osoo hin taane, falaasama jireenyaa uummata Oromoo calaqqisiisuudha. Falaasamni Oromoo jechuun ilaalcha jireenyaa, yaada, amantaa, duudhaa, safuu fi beekumsa uummatni Oromoo jireenya isaa keessatti hordofuudha. Falaasamni kun immoo irra caalaa mammaaksa keessatti kuufamee dhalootaa dhalootatti darba.
Mammaaksi waan Oromoon gaarii jedhee fudhatu, waan badaa jedhee irraa fagaatu, akkasumas akkaataa jireenya isaa keessatti walitti dhufeenya uumuu qabu ibsa. Kanaaf mammaaksi akka mana kuusaa falaasama Oromoo jechuun ni danda’ama. Mammaaksa keessatti gatiiwwan bu’uuraa Oromoo hedduun ni mul’atu. Isaan keessaa muraasni akka armaan gadiitti ibsamu.
1. Tokkummaa
Tokkummaan falaasama Oromoo keessatti bu’uura humnaa, guddinaa fi milkaa’inaati. Uummanni Oromoo namni tokko kophaa isaa waan hedduu raawwachuu akka dadhabu, yeroo wal ta’anii fi walii galanii hojjetan garuu humna guddaa akka uuman ni amana. Kanaaf tokkummaan jireenya maatii, hawaasummaa, dinagdee fi mootummaa keessatti bakka olaanaa qaba.
Oromoon yeroo hedduu hojiiwwan guguddaa waloon raawwachuun bu’aa guddaa argachuu danda’uu isaa muuxannoo irraa barateera. Kanaaf mammaaksotni hedduun wal-ta’iinsa, wal-gargaarsaa fi tokkummaa jajjabeessu. Fakkeenyaaf:
“Tokkummaan humna; addaan ba’uun laafina.”
Mammaaksi kun yeroo namoonni walii galanii hojjetan humna guddaa akka argatan, yeroo wal irraa fagaatan immoo akka dadhaban ibsa. Tokkummaan hojii salphisa, rakkoo hir’isa, akkasumas milkaa’ina saffisiisa. Akkasumas:
“Harki dabaree wal dhiqa.” jedha.
Hiikni isaa namoonni wal gargaaruu fi waliif jiraachuu akka qaban barsiisa. Akkuma harki tokko harka biraa dhiqutti, namnis yeroo rakkoo fi yeroo gammachuu wal deeggaruun barbaachisaadha. Mammaaksi biraan:
“Ani jechuun wal dhabsiisa; nuti jechuun walitti qaba.” jedha.
Kunis of-tuulummaan wal-dhabdee fiduu akka danda’u, waliin yaaduun immoo tokkummaa fi walii-galtee akka uumu agarsiisa.
A. Tokkummaa fi Hojii
Jireenya keessatti hojiiwwan hedduun wal-ta’iinsaan milkaa’u. Qonna, ijaarsa, eebba, cidhaa fi hojii hawaasummaa keessatti tokkummaan humna guddaa ta’a. Oromoon kanaaf:
“Mukni tokko bosona hin ta’u.” jedha.
Mammaaksi kun namni tokko qofti hojii guddaa raawwachuu akka hin dandeenye, gamtaan immoo yommuu waliin hojii guddaa fedhan hojjatanii akka milkaa’anii fi wal-ta’iinsi barbaachisaa ta’uu ibsa.
B. Tokkummaa fi Nageenya
Tokkummaan nageenya hawaasaa cimsuu keessatti gahee guddaa qaba. Yeroo namoonni wal kabajanii fi wal deeggaran wal-dhabdeen ni hir’ata, nageenyis ni dagaaga. Kanaaf tokkummaan:
- Humna uuma,
- Nageenya cimsaa,
- Guddina fida,
- Wal-gargaarsa jajjabeessa,
- Hariiroo hawaasaa jabeeessa.
Mammaaksotni waa’ee tokkummaa dubbatan uummata Oromoo keessatti wal-ta’iinsa, walii-amanuu fi waliif jiraachuu dagaagsu. Isaan namoota hojii gamtaatti kakaasuu fi addaan ba’iinsi laafina akka fidu akeekkachiisu.
Walumaagalatti, tokkummaan bu’uura humnaa fi milkaa’inaa dha. Mammaaksotni waa’ee tokkummaa dubbatan wal-gargaarsa, walii-galtee fi hojii gamtaa jajjabeessu. Kanaaf Oromoon yeroo hundumaa tokkummaa akka qabeenya guddaatti ilaala.
2. Araara
Falaasama Oromoo keessatti araarri gatii olaanaa qaba. Oromoon wal-dhabdee humnaan ykn jibbiinsaan osoo hin taane marii, gorsa fi walii-galuun hiikuu filata. Kanaaf araarri mallattoo safuu, qaroominaa fi wal-kabajuu ta’ee ilaalama.
Sirna Gadaa keessatti illee nagaa fi araarri bu’uura mootummaa fi jireenya hawaasaati. Wal-dhabdeen yeroo uumamu maanguddoonni, jaarsoliin biyyaa fi hayyoonni gidduu seenuun marii geggeessu. Yeroo kana mammaaksi meeshaa isaanii isa guddaa keessaa tokko ta’a. Fakkeenyaaf:
“Dubbiin dubbii fida; mammaaksi dubbii fixa.”
Mammaaksi kun mariin dheeraa fi wal-dhabdeen mammaaksa, ogummaa fi hubannoo fayyadamuun furmaata argachuu akka danda’u ibsa. Yeroo namoonni walitti mufatan, maanguddoonni mammaaksa kana fayyadamuun gara walii-galteetti isaan deebisu. Akkasumas:
“Araarri mootummaa ijaara; lolaan mootummaa diiga.” jedhu
Nagaan fi walii-galuun hawaasa guddisuu akka danda’u, wal-lolli immoo mootummaa fi hawaasa akka miidhu agarsiisa. Mammaaksi biraan:
“Ani jechuun wal dhabsiisa; nuti jechuun walitti qaba.” jedha.
Kunis araarri of-tuulummaa irraa fagaachuu, walii yaaduu fi tokkummaan jiraachuu irratti akka hundaa’u barsiisa. Araarri Oromoo keessatti:
- Nageenya hawaasaa eega,
- Hariiroo maatii fi ollummaa cimsa,
- Jibbaa fi haaloo hir’isa,
- Tokkummaa dagaagsa,
- Wal-kabajuu fi waliif obsu barsiisa.
Mammaaksotni waa’ee araaraa dubbatan falaasama Oromoo keessatti nagaan humna caalaa akka gatii qabu agarsiisu. Oromoon namni wal-dhabde araarsuun gootummaa, wal-loluun garuu hanqina hubannoo akka ta’e ilaala. Kanaaf araarri mootummaa, maatii, ollummaa fi hawaasa keessatti bu’uura tasgabbii fi guddinaa ta’a.
Walumaagalatti, araarri keessaa fi alaan duudhaa Oromoo keessatti bakka olaanaa qaba. Mammaaksotni waa’ee araaraa dubbatan wal-dhabdee marii fi ogummaadhaan hiikuu, wal-kabajuu fi tokkummaa tikfachuu barsiisu. Kanaaf araarri bu’uura nageenyaa, walii-galtee fi jireenya gaarii ta’ee tajaajila.
3. Dhugaa
Dhugaan falaasama Oromoo keessatti gatii olaanaa qaba. Oromoon dhugaa akka bu’uura haqaa, amanamummaa, safuu fi nageenya hawaasaatti ilaala. Namni dhugaa dubbatu ni amanama; namni soba irratti hundaa’u garuu yeroo dheeraa keessatti amanamummaa isaa ni dhaba.
Jireenya dhuunfaa, maatii, hawaasummaa fi mootummaa keessatti dhugaan bu’uura murtii sirrii fi walii-amanuu ta’a. Kanaaf Oromoon soba irraa fagaatuu fi dhugaa irratti dhaabbachuu akka amala gaarii fi safuu olaanaatti lakkaa’a. Mammaaksi beekamaan:
“Dhugaan ni qal’atti malee hin cittu.” jedha.
Hiikni isaa dhugaan yeroo muraasaaf ukkaamfamuu, dhokfamuu ykn humnaan ukkaamfamu danda’a. Garuu dhumarratti ifatti bahee mootummaa ofii argata. Akkuma aduun duumessa jala dhokattu malee dhabamuu hin dandeenye, dhugaanis yeroo muraasaaf haqa jalaa ukkaamfamuu danda’a malee guutummaatti baduu hin danda’u. Akkasumas mammaaksi:
“Dhugaan mootummaa dha.” jedha.
Kunis mootummaa, murtii fi hawaasa sirrii ijaaruuf dhugaan bu’uura ta’uu isaa ibsa. Murtiin dhugaa irratti hundaa’e qofa haqaa fi amanamaa ta’uu danda’a. Mammaaksi biraan:
“Dhugaan mootummaa keessaa mootummaadha.” jedha.
Hiikni isaa, humni mootummaa qabeenya, lolaa ykn aangoo qofa irraa osoo hin taane, dhugaa fi haqaa irratti akka hundaa’u agarsiisa.
A. Dhugaa fi Murtii
Sirna Gadaa fi duudhaa Oromoo keessatti maanguddoonni yeroo murtii kennan dhugaa barbaadu. Sababni isaa murtiin soba irratti hundaa’e nageenya waaraa fiduu hin danda’u. Kanaaf yeroo araaraa fi murtii:
- Dhugaan ni qorama,
- Haqni ni ilaalama,
- Ragaan ni dhaggeeffatama,
- Murtiin sirriin ni kennama. Kunis hawaasa keessatti amanamummaa fi nageenya dagaagsa.
B. Dhugaa fi Safuu
Safuun Oromoo dhugaa dubbachuu jajjabeessa. Namni dhugaa dubbatu:
- Kabaja argata,
- Amanamummaa qabaata,
- Nama biraaf fakkeenya ta’a,
- Hariiroo gaarii uumuu danda’a.
- Namni soba irratti hundaa’u immoo amanamummaa isaa dhabuu danda’a.
Mammaaksotni waa’ee dhugaa dubbatan:
- Haqa jajjabeessu,
- Soba qeequ,
- Amanamummaa cimsu,
- Murtii sirrii deeggaru,
- Nageenya hawaasaa tiksu.
Kanaaf dhugaan bu’uura safuu fi falaasama Oromoo keessaa isa tokko dha. Walumaagalatti, dhugaan jireenya dhuunfaa fi hawaasummaa keessatti gatii guddaa qaba. Mammaaksotni waa’ee dhugaa dubbatan namoonni dhugaa irratti akka dhaabbatan, soba irraa akka fagaatan fi haqaa akka kabajan barsiisu. Dhugaan yeroo muraasaaf ukkaamfamuu danda’us, dhumarratti ifatti baatee mootummaa argatti.
4. Safuu
Safuun bu’uura aadaa Oromoo keessaa isa guddaadha. Safuun jechuun naamusa gaarii, kabaja namaaf qabu, seera hawaasaa eeguu, of qusannoo fi amala gaarii jechuu dha. Uummanni Oromoo safuu akka bu’uura wal kabajuu, nageenyaa fi hariiroo gaarii hawaasa keessatti ilaala.
Namni safuu qabu hawaasa keessatti jaallatama, amanama, kabajamaa fi ulfina qabaata. Namni safuu dhabee immoo walitti dhufeenya gaarii uumuu fi kabaja argachuun isa rakkisa. Kanaaf Oromoon ijoollee isaa umurii xinnaa irraa kaasee safuu barsiisuuf carraaqqii guddaa godha. Mammaaksa Oromoo keessatti safuu irratti kan xiyyeeffatan hedduudha. Fakkeenyaaf:
“Hamma qalbiin hin geenye afaan gaya.”
Mammaaksi kun namni waan dubbatu dura yaaduu akka qabu akeekkachiisa. Yeroo baay’ee afaaniin dubbii ariitiin dubbatamu qalbiin sirriitti kan hin madaalamne rakkoo fi wal-dhabdee fiduu danda’a. Kanaaf dubbii dura yaaduun mallattoo safuu fi ogummaa ta’uu ibsa. Akkasumas:
“Arrabni lafee hin qabu; lafee cabsuu danda’a.” jedha.
Kunis dubbii badaa fi arraba of eeggannoo malee fayyadamuun miidhaa guddaa geessisuu akka danda’u agarsiisa. Safuun afaan ofii to’achuu fi nama biraa kabajuu gaafata. Mammaaksi biraan:
“Afaan gaariin afaa gaarii caala.” jedha.
Hiikni isaa miidhaginni namaa bifa qofa osoo hin taane, dubbii gaarii, naamusa gaarii fi amala gaarii irratti akka hundaa’u ibsa. Namni afaan gaarii qabu jaalala fi kabaja nama biraa argata. Akkasumas:
“Haakkifatan waa tufan; mammaakan waa himan.” jedha.
Kunis Oromoon yaada isaa safuudhaan, ogummaadhaan fi kabajaan ibsuu akka qabu agarsiisa. Nama arrabsuu ykn mufachiisuu irra mammaaksaan yaada dabarsuun mallattoo qaroominaa fi safuuti.
A. Safuu fi Wal-Kabajuu
Safuun wal kabajuu irratti hundaa’a. Namni safuu qabu:
- Maanguddoota kabaja,
- Hiriyoota kabaja,
- Ollaa fi fira kabaja,
- Dubbii isaa madaala,
- Seera hawaasaa eega. Kanaaf safuun hariiroo gaarii fi nageenya hawaasaa cimsu.
B. Safuu fi Maatii
Maatiin iddoo safuun itti baratamu keessaa isa jalqabaa dha. Ijoolleen haadhaafi abbaa isaanii irraa:
- Akka dubbatan,
- Akka kabajan,
- Akka waliif mararfatan,
- Akka hawaasa keessa jiraatan baratu.
Kanaaf safuun dhalootaa dhalootatti maatii keessatti darbuu danda’a. Mammaaksootni waa’ee safuu dubbatan:
- Naamusa gaarii barsiisu,
- Dubbii of eeggannoo jajjabeessu,
- Wal kabajuu dagaagsu,
- Hariiroo gaarii cimsu,
- Nageenya hawaasaa eegu.
Kunis safuun bu’uura jireenya Oromoo keessaa tokko akka ta’e agarsiisa. Walumaagalatti, safuun bu’uura aadaa, naamusaa fi hariiroo hawaasaa Oromoo ti. Mammaaksotni waa’ee safuu dubbatan namni dubbii isaa akka madaalu, nama akka kabaju, seera hawaasaa akka eegu fi amala gaarii akka qabaatu barsiisu.
Nu Qunnamaa
Download apps: Kadiir Tech
Visit Website: Kadiir
Join Telegram: Kedir Abdulatif Haji
Join TikTok: Kedir Abdulatif
Follow Page: Kedir Abdulatif Haji
Watch YouTube:Kedir Abdulatif
See Twitter (X):Kedir Abdulatif Haji





