Mammaaksaafi Falaasama Oromoo, Kutaa 2ffaa

Mammaaksaafi Falaasama Oromoo, Kutaa 2ffaa

5. Hojii

Oromoon hojii akka bu’uura jireenyaatti ilaala. Jireenyi namaa hojii irratti kan ijaaramu ta’uu isaa amana. Namni hojii jaallatu, cimsee hojjetu fi of danda’e hawaasa keessatti ulfina, kabaja fi amanamummaa argata. Kanaaf hojii jechuun qabeenya qofa osoo hin taane, milkaa’inaa fi jireenya gaarii jechuunis hubatama.

Mammaaksotni Oromoo hedduun hojii, carraaqqii, obsa fi itti fufiinsa irratti xiyyeeffatu. Fakkeenyaaf:

“Fiigee fiigee kormi sangaa ta’a.”

Mammaaksi kun hojii fi carraaqqiin yeroo dheeraa keessatti milkaa’ina guddaa fiduu akka danda’u ibsa. Akkuma kormi sangaa ta’uuf guddina fi jabeenya argatu, namnis hojii irratti yoo cime fi obsaan hojjetee deemu sadarkaa olaanaa gahu danda’a. Akkasumas:

“Ariifataan horii gata.” jedha.

Hiikni isaa hojii keessatti ariitiin qofa osoo hin taane, itti yaadannoo, obsaa fi of eeggannoo qabaachuun barbaachisaa ta’uu agarsiisa. Namni hojii isaa dafanii xumuruu barbaadu dogoggora raawwachuu ykn bu’aa dhabuu danda’a.

A. Hojii fi Milkaa’ina

Oromoon hojii keessatti:

  • Obsa ni barbaada,
  • Itti fufiinsa ni jajjabeessa,
  • Carraaqqii ni dinqisiifata,
  • Hojii salphaa hin tuffatu,
  • Of danda’uu ni guddisu.

Kanaaf hojii keessatti milkaa’inni ariifannaa osoo hin taane tattaaffii fi yeroo hedduu irra deddeebii ykn itti fufiinsa irraa kan dhalatuudha. Mammaaksotni waa’ee hojii:

  • Hojii kabaju,
  • Carraaqqii jajjabeessu,
  • Obsa barsiisu,
  • Of danda’uu guddisu,
  • Milkaa’ina irratti xiyyeeffatu.

Walumaagalatti, hojii jechuun bu’uura jiruufi jireenya gaarii fi milkaa’inaati. Oromoon hojii kabaja, hojii irratti cimuu fi of danda’u jajjabeessa.

6. Obsa

Obsi falaasama Oromoo keessatti gatii olaanaa qaba. Uummanni Oromoo jireenyi namaa yeroo hundumaa akka salphaa hin taane ni amana. Rakkoon, qormaanni fi gufuun jireenya keessatti uumamuu danda’u. Haata’u malee, rakkoo keessatti ariifachuu, abdii kutachuu ykn murtii ariitiin kennuu irra, obsaan dhaabbachuun ogummaa fi jabina akka ta’e ni ilaala.

Oromoon namni obsaan rakkoo dandamatu dhuma irratti bu’aa gaarii akka argatu amana. Kanaaf mammaaksotni hedduun obsaa, itti fufiinsa fi abdii irratti xiyyeeffatu. Fakkeenyaaf:

“Obsi mootummaa dhaala.”

Mammaaksi kun namni obsaan jiraatu fi rakkoo keessatti jabaatee dhaabbatu dhuma irratti milkaa’ina, kabajaa fi bu’aa guddaa akka argatu ibsa. “Mootummaa dhaala” jechuun bu’aa guddaa fi sadarkaa olaanaa argachuu agarsiisa. Obsi rakkoo dandamachuu, murtii sirrii murteessuu fi milkaa’ina argachuuf gargaara. Akkasumas:

“Adurreen riphxee hantuuta argachuu hin ooltu.” jedha.

Hiikni isaa namni yeroo isaa eeggatu, ariifachuu dhiisee obsaan hojjetu bu’aa hojii isaa akka argatu barsiisa. Akkuma adurreen hantuuta qabachuuf obsaan eeggattu; namnis hojii isaa keessatti obsa qabaachuu qaba. Mammaaksi biraan:

“Tiruun bubbulte lafee taati.” jedha.

Kunis wanti yeroo dheeraa obsaan hojjetame cimaa, jabaa fi bu’a qabeessa akka ta’u agarsiisa. Milkaa’inni guddaan yeroo hedduu ariitiin osoo hin taane, obsaa fi tattaaffii irraa madda.

A. Obsa fi Rakkoo

Jireenya keessatti rakkoon yeroo adda addaatti mudachuu danda’a. Yeroo kana:

  • Abdii kutachuun furmaata miti,
  • Ariifannaan dogoggora fiduu danda’a,
  • Obsi qalbii tasgabbeessa,
  • Yaadni sirriin akka uumamu gargaara.

Kanaaf Oromoon rakkoo keessatti obsaan dhaabbachuu akka amala gaariitti ilaala.

B. Obsa fi Murtii

Murtii sirrii kennuuf obsi barbaachisaadha. Namni ariifatee murteessu yeroo baay’ee dogoggora keessa galu danda’a. Namni obsaan yaadu garuu dhimma tokko gama hundaan ilaalee murtii gaarii kennuu danda’a. Kanaaf mammaaksi:

“Ariifataan horii gata.” jedhu obsaan hojjechuu fi murtii kennuun barbaachisaa ta’uu yaadachiisa.

C. Obsa fi Milkaa’ina

Milkaa’inni guddaan yeroo hedduu:

  • Carraaqqii,
  • Itti fufiinsa,
  • Jabina,
  • Obsa irraa dhalata.

Namni hojii tokko jalqabe rakkoo jalqabaa isa qunnamu ilaalee hojii irraa deebi’ee yoo dhaabbate milkaa’uu hin danda’u. Garuu namni obsaan itti fufu dhuma irratti galma isaa ni ga’a. Mammaaksotni waa’ee obsaa dubbatan:

  • Abdii jajjabeessu,
  • Rakkoo dandamachuu barsiisu,
  • Ariifannaa qeequ,
  • Murtii sirrii deeggaru,
  • Milkaa’inaaf karaa agarsiisu.

Kunis obsi falaasama Oromoo keessatti bu’uura jabinaa fi milkaa’inaa akka ta’e agarsiisa. Walumaagalatti, obsi gatii guddaa kan qabu yoo ta’u, rakkoo keessatti jabaatanii dhaabbachuu, murtii sirrii murteessuu fi milkaa’ina argachuuf nama gargaara. Mammaaksotni waa’ee obsaa dubbatan namni abdii hin kutatin, obsaan hojjetee fi yeroo isaa eeggatu bu’aa guddaa akka argatu barsiisu.

7. Kabaja Namaa

Kabajni namaa bu’uura hariiroo hawaasaa Oromoo keessaa isa guddaadha. Uummanni Oromoo nama kabajuu akka safuu, qaroominaa fi namoomaatti ilaala. Namni nama kabaju kabajaa argata; namni nama tuffatu immoo jaalala fi amanamummaa hawaasaa dhabuu danda’a.

Falaasama Oromoo keessatti namni hundi ulfina uumamaa qaba. Qabeenya, aangoo, beekumsa ykn sadarkaa jireenyaatiin wal caaluu danda’an illee, kabaja namaa keessatti wal qixxummaa qabaachuu qabu jedhamee amanama. Kanaaf wal kabajuun bu’uura jaalala, nageenyaa fi tokkummaa hawaasaa ta’a. Fakkeenyaaf:

“Hamma namaa hin geessu, cabsaa namaa hin teessu.”

Mammaaksi kun namni waan nama miidhu, nama salphisu ykn ulfina namaa hir’isu irraa of qusachuu akka qabu barsiisa. Namni tokko nama biraa irratti miidhaa geessisuu irra kabajaa fi mararfannaa agarsiisuu qaba. Akkasumas:

“Nama kabajan nama ta’an.” jedhamu.

Kunis kabajni namaa hariiroo gaarii fi walii-amanuu keessatti gahee guddaa akka qabu ibsa. Namni kabajamu ofitti amanamummaa argata; namni kabaju immoo jaalala hawaasaa argata. Mammaaksi biraan:

“Afaan gaariin afaa gaarii caala.” jedha.

Hiikni isaa namni dubbii gaarii, kabajaa fi safuu qabu bifa alaa caalaa jaallatamaa ta’a jechuu dha. Kabajni namaa dubbii fi amala gaarii keessatti calaqqisa.

A. Kabaja Namaa fi Wal-Qixxummaa

Namoonni hundi:

  • Uumama Waaqaa ti,
  • Ulfina qabu,
  • Kabajamuu malu,
  • Mirga jireenyaa qabu.

Kanaaf namni tokko qabeenya, hojii, sanyii, umurii ykn sadarkaa jireenyaatiin nama biraa tuffachuun sirrii miti. Yeroo tokko tokko namni oduu odeessu, hojii xiqqaa hojjetu ykn hiyyeessa ta’e tuffatamuu danda’a. Garuu falaasama Oromoo keessatti:

“Nama tuffatan keessaa nama guddaan ba’a.” jedhanii akeekkachiisu.

Kunis nama salphisuu fi tuffachuun dogoggora akka ta’e barsiisa.

B. Kabaja Namaa fi Tokkummaa

Kabajni namaa:

  • Jaalala hawaasaa cimsu,
  • Wal-dhabdee hir’isu,
  • Tokkummaa dagaagsu,
  • Nageenya tiksu,
  • Hariiroo gaarii uumuu keessatti gahee guddaa qaba.

Yeroo namoonni wal kabajan, walii isaanii ni dhaggeeffatu, waliif ni mararfatu, waliif ni tumsu. Mammaaksotni waa’ee kabaja namaa dubbatan:

  • Tuffii qeequ,
  • Wal kabajuu jajjabeessu,
  • Jaalala hawaasaa dagaagsu,
  • Wal-qixxummaa barsiisu,
  • Tokkummaa cimsu. Kunis kabajni namaa bu’uura safuu Oromoo keessaa tokko akka ta’e agarsiisa.

Walumaagalatti, kabajni namaa bu’uura hariiroo hawaasaa, tokkummaa fi nageenyaati. Mammaaksotni waa’ee kabaja namaa dubbatan namoonni walii isaanii akka kabajan, akka wal hin tuffanne fi akka ulfina namaa eeganiif gorsa kennu.

“Hamma namaa hin geessu, cabsaa namaa hin teessu.”

Mammaaksi kun namni waan nama miidhu irraa of qusachuu, ulfina namaa eeguu fi wal kabajuun jiraachuu akka qabu nu barsiisa. Kabajni namaa jiraannaan jaalalli ni dagaaga; jaalalli jiraannaan immoo tokkummaa fi nageenyi ni cimu.

Xumura

Walumaagalatti, mammaaksi falaasama uummata Oromoo calaqqisiisuudha. Tokkummaa, araara, dhugaa, safuu, hojii, obsa fi kabaja namaa akka gatiiwwan bu’uuraa Oromootti ibsa. Mammaaksonni kun ilaalcha jireenyaa, duudhaa fi beekumsa dhalootaa irraa dhalootatti darbuu keessatti shoora olaanaa qabu. Kanaaf mammaaksi qabeenya afoolaa qofa osoo hin taane, galmee falaasama fi eenyummaa uummata Oromooti.

Nu Qunnamaa

Download apps: Kadiir Tech
Visit Website: Kadiir
Join Telegram: Kedir Abdulatif Haji
Join TikTok: Kedir Abdulatif
Follow Page: Kedir Abdulatif Haji
Watch YouTube:Kedir Abdulatif
See Twitter (X):Kedir Abdulatif Haji

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Scroll to Top