Faayidaa Mammaaksaa

Faayidaa Mammaaksaa

Mammaaksi qabeenya akaakuu afoolaa Oromoo keessaa isa guddaa ta’ee, hawaasa keessatti faayidaa bal’aa qaba. Innis dubbii mi’eessuu qofa osoo hin taane, nageenya tiksuu, safuu barsiisuu, hariiroo hawaasaa cimsuu, aadaa kunuunsuu fi seenaa dhalootaa tursiisuu keessatti gahee olaanaa qaba. Mammaaksotni waggoota dheeraa keessatti walitti qabaman beekumsa, ogummaa fi muuxannoo uummata Oromoo kan calaqqisiisaniidha.

Uummanni Oromoo jireenya isaa keessatti yeroo adda addaatti mammaaksatti fayyadama. Yeroo gorsaa, barsiisaa, araaraa, murtii, hojii, mootummaa, walqunnamtii hawaasaa fi sirna maatii keessatti mammaaksi meeshaa qunnamtii fi hubannoo ta’ee tajaajila. Sababni isaa, mammaaksi yaada bal’aa jechoota muraasaan ibsuu danda’a; akkasumas ergaa cimaa qalbii namaatti haala salphaan galcha.

Mammaaksi afaan mi’eessuu fi haasawa bareechuu keessatti shoora guddaa qaba. Namni mammaaksa sirriitti fayyadamu yaada isaa ifaa fi miidhagaa ta’een ibsuu danda’a. Kanaaf Oromoon:

“Dubbiin mammaaksa malee, ittoon soogidda malee.” jedha.

Kunis mammaaksi mi’aa fi soogidda dubbii ta’uu isaa agarsiisa. Mammaaksi hawaasa keessatti nageenya fi araara buusuufis ni fayyada. Yeroo wal-dhabdeen uumamu maanguddoonni mammaaksa fayyadamuun mufii hir’isuu, qalbii laaffisuu fi namoota walitti fiduu danda’u. Kanaaf mammaaksi meeshaa araaraa fi nageenyaa ta’ee tajaajila.

Barnoota keessatti illee mammaaksi gahee olaanaa qaba. Ijoollee safuu, naamusa, hojii, obsa, kabaja fi itti gaafatamummaa barsiisuuf ni fayyada. Dhaloonni har’aa muuxannoo fi beekumsa dhaloota darbe mammaaksa keessatti argata.

Aadaa keessatti mammaaksi duudhaa, safuu fi eenyummaa uummata Oromoo tiksa. Waan dhaloonni durii beeke fi itti amane dhaloota itti aanuuf dabarsuudhaan aadaan akka hin badne taasisa. Kanaaf mammaaksi kuusaa aadaa fi falaasama Oromooti.

Seenaa keessatti immoo mammaaksi akka galmee seenaa afaanii tajaajila. Seenaa waraanaa, araaraa, mootummaa, hojii, beelaa fi badhaadhinaa jechoota muraasa keessatti kuusee dhalootaa dhalootatti dabarsa. Kanaaf mammaaksi kuusaa yaadannoo uummataati.

Hariiroo hawaasaa keessatti mammaaksi tokkummaa, wal-gargaarsa, firummaa fi ollummaa cimsuuf ni fayyada. Namoonni wal kabajanii fi wal hubatanii akka jiraatan gorsa. Faayidaan mammaaksaa bal’aa fi gadi fagoodha. Inni:

  • Dubbii mi’eessa,
  • Yaada dabarsa,
  • Araara buusa,
  • Safuu barsiisa,
  • Aadaa tiksa,
  • Seenaa kuusa,
  • Tokkummaa cimsa,
  • Hariiroo hawaasaa dagaagsa,
  • Beekumsaa fi muuxannoo dhalootaa dabarsa.

Kanaaf mammaaksi qabeenya afoolaa Oromoo keessaa isa guddaa, burqaa ogummaa, madda beekumsaa fi kuusaa falaasama uummataa ta’ee tajaajila.

“Mammaaksi gooba jechaati; dubbii fida, dubbii xuuxa, dubbii fixa.”

1. Araara Keessatti

Aadaa Oromoo keessatti araarri bu’uura nagaa, tokkummaa fi wal hubannooti. Oromoon wal-dhabdee humnaan ykn haaloo ba’uun osoo hin taane marii, gorsa fi araaraan hiikuu filata. Kanaaf sirni araaraa duudhaa Oromoo keessatti bakka olaanaa qaba.

Yeroo wal-dhabdeen uumamu maanguddoonni, jaarsoliin biyyaa, abbootiin Gadaa fi hayyoonni aadaa gidduu seenuun rakkoo hiiku. Yeroo kana mammaaksi meeshaa isaanii isa guddaa keessaa tokko ta’a. Sababni isaa mammaaksi yaada namaa tuquu, qalbii laaffisuu, mufii hir’isuu fi namoota walitti fiduu danda’a. Fakkeenyaaf:

“Dubbiin dubbii fida; mammaaksi dubbii fixa.”

Mammaaksi kun wal-dhabdeen yeroo baay’ee dubbii irraa akka maddu fi ogummaa, hubannoo hamilee fi gorsa gaariin akka furamuu danda’u agarsiisa. Maanguddoonni yeroo marii araaraa keessatti mammaaksa kana fayyadamuun namoonni wal falman yaada isaanii gabaabsanii gara furmaataatti akka dhufan gorsu. Akkasumas mammaaksonni akka:

“Ani jechuun wal dhabsiisa; nuti jechuun walitti qaba.” jedhan tokkummaa fi waliif yaaduu jajjabeessu.

Yookaan:

“Araarri mootummaa ijaara; lolaan mootummaa diiga.” jedhan nagaa fi araarri bu’uura guddinaa fi jireenya hawaasaa akka ta’an ibsu.

Araarri mammaaksaan deeggaramu yeroo baay’ee murtii dhumaa irratti bu’aa guddaa qaba. Sababni isaa namoota dirqisiisuu osoo hin taane qalbii isaanii jijjiira; akka yaadan, akka walii isaanii hubatan fi akka waliif dhiisan taasisa.

Faayidaa Mammaaksaa Araara Keessatti

Mammaaksi:

  • Mufii fi dheekkamsa hir’isa.
  • Qalbii namaa laaffisa.
  • Marii gara furmaataatti geessa.
  • Wal hubannoo uuma.
  • Tokkummaa fi nageenya cimsaa.
  • Murtii araaraa fudhatama qabu uuma.

Sirna araaraa Oromoo keessatti mammaaksi afaan qofa miti; ogummaafi furmaataadha. Jecha gabaabaa keessatti yaada bal’aa qabatee namoota wal lolan gara araaraatti deebisa. Kanaaf mammaaksi meeshaa nageenyaa fi walitti dhufeenya hawaasaa tiksuu keessaa isa guddaadha.

Walumaagalatti, mammaaksi araara keessatti gahee olaanaa qaba. Maanguddoonni fi hayyoonni aadaa mammaaksa fayyadamuun wal-dhabdee hiiku, nageenya buusu fi tokkummaa cimsu. Kanaaf mammaaksi bu’uura araaraa fi meeshaa nagaa uummata Oromoo keessaa isa murteessaa dha.

2. Barnoota Keessatti

Mammaaksi mana barumsaa jireenyaa dha. Uummanni Oromoo qaroomina ammayyaa fi mana barumsaa dura illee beekumsa, safuu fi muuxannoo jireenyaa isaa mammaaksaan dhalootaa dhalootatti dabarsaa ture. Kanaaf mammaaksi kitaaba afaaniin dubbifamu, barsiisa sammuu keessatti hafu fi kuusaa ogummaa uummataa jedhamee ilaalama.

Dhaloonni har’aa waan maanguddoonni argan, dhaga’an, muuxatan fi qoratan mammaaksa keessatti argata. Mammaaksoonni kun ijoollee fi dargaggootaaf karaa salphaa ta’een gorsa, akeekkachiisa, barnoota fi qajeelfama jireenyaa kennu. Mammaaksi:

“Hantuunni haadha jalatti gumbii uraa barti.” jedhu 

Ijoolleen waan warri isaanii hojjetan irraa akka baratan ibsa. Kana jechuun barsiisonni ijoollee keessatti dhiibbaa guddaa qaban maatii, hawaasa fi naannoo isaaniidha. Kanaaf, mammaaksi barnoota mana keessaa fi hawaasaa keessatti gahee olaanaa qaba. Akkasumas:

“U’ulattee dheeda baratti.” jedhu 

Ijoolleen guddina isaanii keessatti waan argan, dhaga’an fi muuxatan irraa akka baratan agarsiisa. Kunis amala gaarii fi hamaa lamaan isaanii naannoo irraa akka fudhatan akeeka. Mammaaksoota biroos:

“Gorsa diddu du’a hin diddu.”

Kun ijoollee gorsa warra isaanii fi maanguddootaa akka kabajan barsiisa.

“Yeroon warqiidha.”

Kun yeroo akka qisaasessine, akka sirnaan itti fayyadaman barsiisa.

“Kan facaasu qofa haama.”

Kun hojii jaallachuu, hojii irratti cimuun bu’aa akka argamsiisu barsiisa.

“Tokkummaan humna; addaan ba’uun laafina.”

Kun wal-ta’iinsa, obbolummaa fi waliin hojjechuu barsiisa. Mammaaksi yeroo baay’ee barnoota kitaabaa qofa osoo hin taane barnoota amala, safuu fi jireenyaa dabarsa. Kanaaf ijoolleen mammaaksa dhaggeeffatan yeroo dheeraaf yaadatu; ergaan isaa immoo sammuu isaanii keessatti hafu. Mammaaksi:

  • Safuu barsiisa.
  • Naamusa gaarii guddisa.
  • Hojii jaallachuu kakaasa.
  • Obsa fi jabina barsiisa.
  • Kabaja namaaf qabaachuu guddisa.
  • Itti gaafatamummaa hubachiisa.
  • Beekumsa jireenyaa dabarsa.
  • Dhaloota gara fuulduraatti qajeelcha.

Kanaaf mammaaksi mana barumsaa aadaa Oromoo keessatti barsiisaa guddaa dha. Barataan mammaaksa hubatu beekumsa qofa osoo hin taane, safuu, ogummaa fi falaasama jireenyaa illee barata. Mammaaksi jechuun kuusaa barnootaa dhalootaa dhalootatti darbaa dhufe keessaa isa guddaa dha.

3. Hawaasummaa Keessatti

Mammaaksi hawaasummaa keessatti gahee guddaa qaba. Uummanni Oromoo hariiroo hawaasaa, wal-kabajuu, wal-gargaarsuu fi tokkummaa jabeessuuf mammaaksatti bal’inaan fayyadama. Yeroo walga’ii, cidhaa, hojii gamtaa, gumii, araaraa fi haala jireenyaa adda addaa keessatti mammaaksi meeshaa qunnamtii fi walii-galtee ta’ee tajaajila.

Mammaaksi yaada namoota walitti dhiyeessuu, wal hubannoo uumuu fi wal-dhabdee hir’isuuf gargaaru. Kanaaf Oromoon haasawa isaa keessatti mammaaksa fayyadamuun hawaasa keessatti nageenya, jaalala fi tokkummaa dagaagsa. Fakkeenyaaf:

“Harki dabaree wal dhiqa.”

Mammaaksi kun namoonni wal gargaaruu fi waliif jiraachuu akka qaban barsiisa. Akkuma harki tokko harka biraa dhiqutti, namnis yeroo rakkoo fi yeroo gammachuu waliif dhaabbachuu qaba. Akkasumas:

“Tokkichi mootummaa hin ta’u.” jedhu 

Hojii fi jireenya keessatti walta’iinsi barbaachisaa ta’uu agarsiisa. Mammaaksi biraan:

“Ani jechuun wal dhabsiisa; nuti jechuun walitti qaba.” jedhu 

Tokkummaa, walii-galtee fi hojii gamtaa jajjabeessa. Namni of qofa yaadu wal-dhabdee uumuu danda’a; namni hawaasa isaa waliin yaadu garuu walii-galtee fi guddina fida. Hariiroo ollummaa irratti immoo Oromoon:

“Ollaan mootummaa keessaa mootummaa dha.” jedha.

Kunis ollaan gaafa rakkoo fi gaafa gammachuu nama bira akka dhaabbatu ibsa. Hariiroon ollummaa hawaasa keessatti bakka guddaa qaba. Mammaaksoonni hawaasummaa irratti xiyyeeffatan:

  • Wal-gargaarsa jajjabeessu,
  • Tokkummaa cimsu,
  • Wal-kabajuu barsiisu,
  • Hariiroo maatii fi ollummaa dagaagsu,
  • Wal-dhabdee hir’isu,
  • Nageenya hawaasaa eegu. Kanaaf mammaaksi bu’uura hariiroo hawaasaa keessaa tokko ta’ee tajaajila.

Walumaagalatti, mammaaksi hawaasummaa keessatti gahee olaanaa qaba. Inni wal hubannoo uumuu, hariiroo namootaa cimsuu, tokkummaa dagaagsuu fi nageenya hawaasaa tiksuu keessatti shoora guddaa taphata. Kanaaf mammaaksi afoola qofa osoo hin taane, bu’uura jireenya hawaasummaa Oromoo keessaa isa tokkoodha.

4. Aadaa Keessatti

Mammaaksi aadaa, duudhaa, safuu fi eenyummaa uummata Oromoo tiksuu keessatti shoora olaanaa qaba. Uummanni Oromoo qaroomina, falaasama, amantii, sirna jireenyaa fi gatiiwwan hawaasummaa isaa mammaaksa keessatti kuusee dhalootaa dhalootatti dabarsaa dhufeera. Kanaaf mammaaksi afoola qofa osoo hin taane, kuusaa aadaa fi seenaa uummataati.

Waan dhaloonni durii arge, muuxate, qorate fi itti amane mammaaksaan ibsuun dhaloota itti aanuuf dhaala godhee dhiisa. Haala kanaan aadaan akka hin badne, akka hin dagatamne fi akka itti fufu taasisa. Fakkeenyaaf:

“Aadaan yoo dhiisan adawwii namatti taati.”

Mammaaksi kun namni aadaa isaa dagatu ykn irraa fagaatu rakkoo keessa akka galu ibsa. Akkuma muka hidda irraa murame goguu jalqabu, namni aadaa isaa irraa fagaates eenyummaa isaa irraa fagaata. Kanaaf aadaan beekamuu, kabajamuu fi eegamuu akka qabu hubachiisa. Akkasumas:

“Aadaa fi aduun ni dhokatan malee hin badan.” jedhu aadaan yeroo tokko tokko laaffachuu danda’us, yoo tikfame fi dhalootatti dabarfame bara baraan akka jiraatu agarsiisa.

Mammaaksotni waa’ee aadaa dubbatan:

  • Duudhaa Oromoo tiksu,
  • Safuu hawaasaa barsiisu,
  • Tokkummaa cimsu,
  • Maatii jabeeffatu,
  • Afaan guddisu,
  • Eenyummaa uummataa eegu.

Yeroo cidhaa, mootummaa, gumaa, araaraa, hojii gamtaa fi sirna hawaasaa keessatti mammaaksonni aadaa calaqqisiisan bal’inaan fayyadamu. Kunis gatiiwwan aadaa akka dhaloota haaraatti darbaniif gumaacha guddaa qaba.

Mammaaksi akka galmee aadaa afaaniin dabarfamuutti tajaajila. Kitaabni badee dhabamuu danda’a; garuu mammaaksi sammuu uummataa keessatti kuufamee dhalootaa dhalootatti darba. Kanaaf mammaaksi mana kuusaa aadaa socho’u jechuun ni danda’ama.

Walumaagalatti, mammaaksi eegduu aadaa, tiksaa duudhaa fi barsiisaa safuu uummata Oromooti. Aadaa, eenyummaa fi falaasama Oromoo dhalootatti dabarsuuf meeshaa cimaadha. Kanaaf mammaaksi galmee aadaa fi duudhaa uummata Oromoo keessaa isa guddaa ta’ee tajaajila.

5. Seenaa Keessatti

Mammaaksi seenaa, muuxannoo fi falaasama jireenya uummata tokkoo keessatti kuusaa guddaadha. Uummanni Oromoo waan arge, keessa darbe, injifate, rakkate fi irraa barate mammaaksa keessatti kuusee dhalootaa dhalootatti dabarsaa dhufeera. Kanaaf mammaaksi akka galmee seenaa afaaniin darbuu fi akka kuusaa yaadannoo uummataatti tajaajila.

Seenaa waraanaa, nagaa, beelaa, badhaadhinaa, mootummaa, araaraa, hojii fi jireenya hawaasaa jechoota muraasa keessatti qabatee dhalootaaf dabarsa. Mammaaksi yeroo baay’ee seenaa guutuu tokko gabaabsee ibsuu danda’a. Kanaaf qorattoonni afoolaa fi seenaa mammaaksa akka madda seenaa tokkootti ilaalu. Fakkeenyaaf:

“Arbi lama yoo wal lole, kan miidhamu sanbaleexa.”

Mammaaksi kun seenaa fi muuxannoo hawaasaa irraa madde. Hiikni isaa yeroo namoonni aangoo, qabeenya ykn humna guddaa qaban wal lolan, miidhaan isaanii irra caalaa namoota dadhaboo fi hawaasa irratti akka bu’u ibsa.

Kun seenaa waraanaa fi wal-dhabdee hawaasaa keessatti yeroo hedduu mul’ate irraa kan madde dha. Mammaaksichi dhalootaaf yeroo humnoonni gurguddaan wal morman hawaasni akka of eeggatu barsiisa. Akkasumas:

“Dhugaan ni qal’atti malee hin cittu.”

jedhu uummanni Oromoo haqaa fi dhugaa irratti amantii cimaa akka qabu agarsiisa. Kunis seenaa dheeraa keessatti dhugaan yeroo muraasaaf ukkaamfamuu danda’us dhumarratti akka mul’atu irraa kan madde dha. Mammaaksi biraan:

“Obsi mootummaa dhaala.” jedha.

Kunis seenaa jireenya keessatti namoonni obsaan rakkina dandamatanii milkaa’ina argatan irraa dhalate. Dhalootaafis obsi furtuu injifannoo akka ta’e barsiisa. Mammaaksi seenaa keessatti:

  • Seenaa uummataa kuusa.
  • Muuxannoo dhalootaa dabarsa.
  • Falaasama jireenyaa tiksa.
  • Injifannoo fi kufaatii darban yaadachiisa.
  • Dhaloota irraa dhalootatti beekumsa dabarsa.
  • Eenyummaa fi yaadannoo hawaasaa eega.

Seenaa hedduun kitaabota keessatti galmaa’uu dhiisuu danda’a; garuu mammaaksi sammuu uummataa keessatti bara dheeraaf jiraata. Kanaaf mammaaksi akka mana kuusaa seenaa socho’uuti. Jecha gabaabaa keessatti taatee guddaa, muuxannoo bal’aa fi barnoota cimaa qabatee argama.

Walumaagalatti, mammaaksi kuusaa seenaa, muuxannoo fi falaasama uummata Oromoo ti. Waan dhaloonni darbe keessa darbe jechoota muraasaan qabatee dhaloota itti aanu barsiisa. Kanaaf mammaaksi galmee seenaa afaanii keessaa isa guddaa ta’ee tajaajila. Mammaaksi hawaasa Oromoo keessatti gahee olaanaa qaba. Araara keessatti nageenya tiksa; barnoota keessatti safuu barsiisa; hawaasummaa keessatti hariiroo cimsaa; aadaa keessatti eenyummaa kunuunsa; seenaa keessatti immoo muuxannoo dhalootaa kuusa. Kanaaf mammaaksi qabeenya afoolaa qofa osoo hin taane, bu’uura beekumsaa, aadaa fi jireenya uummata Oromooti.

Nu Qunnamaa

Download apps: Kadiir Tech
Visit Website: Kadiir
Join Telegram: Kedir Abdulatif Haji
Join TikTok: Kedir Abdulatif
Follow Page: Kedir Abdulatif Haji
Watch YouTube:Kedir Abdulatif
See Twitter (X):Kedir Abdulatif Haji

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Scroll to Top