Maanguddoo fi Mammaaksa, Kutaa 4ffaa

Maanguddoo fi Mammaaksa, Kutaa 4ffaa

8. Mammaaksa fi Safuu Maanguddootaa

Safuun bu’uura jireenya hawaasaa Oromoo keessaa isa guddaadha. Innis naamusa, kabaja, ulfina, wal kabajuu, wal gargaaruu fi akkaataa namoonni waliin jiraatan qajeelchuudha. Uummata Oromoo biratti safuun seera barreeffame qofa osoo hin taane, duudhaa fi aadaa dhalootarraa dhalootatti darbuudha. Safuu kana tiksuu fi dabarsuu keessatti gaheen maanguddootaa bakka olaanaa qaba.

Maanguddoonni safuu Oromoo kan beekan, kan tiksan fi kan barsiisan dha. Isaan muuxannoo jireenyaa isaanii fi beekumsa isaanii fayyadamuun dhaloota itti aanu qajeelchu. Kana keessatti mammaaksi meeshaa isaanii isa guddaa ta’ee tajaajila. Mammaaksi safuu Oromoo jechoota gabaaboo keessatti kuusee waan dabarsuuf, maanguddoonni yeroo gorsan, barsiisan ykn akeekkachiisan baay’inaan itti fayyadamu.

8.1. Mammaaksa fi Naamusa Dubbii

Safuun Oromoo keessaa tokko afaan ofii sirnaan fayyadamuudha. Dubbiin gaariin walitti dhufeenya gaarii uuma; dubbiin badaan immoo wal-dhabdee fida.

“Afaan gaariin afaa gaarii caala.”

Mammaaksi kun dubbiin gaariin, kabajaan dubbatamu, namaaf ulfina akka fidu barsiisa. Bareedinni qaamaa qofa osoo hin taane, bareedinni dubbii fi naamusaa caalaatti akka barbaachisu agarsiisa.

“Arrabni lafee hin qabu; lafee cabsuu danda’a.”

Kunis namni afaan isaa eeggachuu akka qabu akeekkachiisa; sababni isaa dubbiin nama miidhuu danda’a.

8.2. Mammaaksa fi Walgargaarsa

Uummata Oromoo keessatti wal gargaaruun safuu guddaa keessaa tokko dha. Namoonni rakkoo fi gammachuu keessatti wal bira dhaabbachuun dirqama hawaasummaa ta’ee ilaalama.

“Harki dabaree wal dhiqa.”

Mammaaksi kun namoonni wal gargaaruun jireenya isaanii akka fooyyeffatan barsiisa. Akkuma harki tokko isa biraa dhiqu, namoonniis wal deeggaruu akka qaban akeeka.

“Tokkummaan humna; addaan ba’uun laafina.”

Kunis wal-ta’iinsi fi wal-gargaarsi humna guddaa akka uumu agarsiisa.

8.3. Mammaaksa fi Hariiroo Firaa

Safuu Oromoo keessaa inni guddaan tokko hariiroo firaa ti. Oromoon yeroo dheeraaf walitti hidhamiinsa dhiigaa, murna maatii, wal-gargaarsaa fi wal kabajuu irratti hundaa’ee jiraata. Firummaan qabeenya qarshii caalaa akka humna namaa, gaachana rakkoo fi bu’uura jireenyaatti ilaalama.

Yeroo namni tokko gammadu firri isaa waliin gammada; yeroo rakkoon isa mudatus firri isaa isa bira dhaabata. Kanaaf Oromoon:

“Firri qabeenya namooma keessaa isa guddaadha.” jedhee amana.

Mammaaksotni waa’ee firummaa dubbatan jaalala, wal-gargaarsa, waliif dirmachuu, waliif mararfachuu fi tokkummaa maatii irratti xiyyeeffatu.

A. Firummaan Humna Jireenyaati

Mammaaksi:

“Firaa fi dugdan lafaa ka’u.” jedha.

Hiikni isaa, akkuma namni dugdi isaa yommuu fayyaa ta’e hojii isaa sirnaan yoo hojjetu, firris yeroo rakkoo namaaf humna ta’a.

Namni fira qabu:

  • yeroo rakkoo nama gargaaru argata,
  • yeroo gaddaa nama jajjabeessu argata,
  • yeroo hojii nama deeggaru argata,
  • yeroo gammachuu nama waliin qoodatu argata.

Kanaaf firummaan humna jireenyaa keessaa isa guddaadha.

B. Wal-dhabdeen Firummaa Hin Diigu

Mammaaksi:

“Firri wal lola malee, gaafa rakkoo wal irratti hin laalu.” jedha.

Jireenya keessatti wal-dhabdeen uumamuu danda’a. Obboleessi obboleessa isaa waliin wal loluu danda’a; firri firasaa waliin walitti mufachuu danda’a. Garuu yeroo rakkoon dhufu firri wal irraa hin fagaatu.

Kunis Oromoon firummaa akka waan yeroo gabaabaaf uumameetti osoo hin taane, hariiroo bara dheeraa fi dhalootaa dhalootatti daddarbuutti akka ilaalu agarsiisa. Yeroo rakkoo:

  • firri wal bira dhaabata,
  • wal gargaaru,
  • wal jajjabeessa,
  • wal tiksa.

Kanaaf wal-dhabdeen yeroo muraasaaf uumamu firummaa dhabamsiisuu hin qabu.

C. Firri Gaafa Rakkoo Beekama

Mammaaksi:

“Nama dhibee baasaatin du’e; gara duubaa firatu baadhata.” jedha.

Kunis yeroo rakkoon cimaan dhufu, kan nama bira dhaabbatu firuma isaa akka ta’e agarsiisa. Yeroo:

  • dhibee,
  • du’aa,
  • gaddaa,
  • hiyyummaa,
  • rakkoolee jiruufi jireenya keessatti nama muudatu firri namaaf deeggarsa guddaafi barbaachisaa ta’a.

Kanaaf firummaan yeroo gammachuu qofa osoo hin taane, yeroo rakkoo caalaatti mul’ata.


D. Aanaan Ofii Qaanyaa Ofiiti

Mammaaksi:

“Aanaan ofii qaanyaa ofiiti.” jedha.

“Aanaa” jechuun firummaa dhiigaa fi maatii walitti dhihoo ta’e agarsiisa. Hiikni isaa, namni firummaa isaa irraa adda ta’uu hin danda’u. Akkuma onneen qaama namaa keessaa tokko taate, firris jireenya namaa keessaa isa tokko dha. Kunis:

  • firri nama irraa adda hin ba’u,
  • firri qabeenya uumamaa dha,
  • firummaan hin bitamu, hin gurguramus jechuun barsiisa.

E. Aanaa Lafti Hin Hanqattu

Mammaaksi:

“Aanaa lafti hin hanqattu.” jedha.

Kunis firummaan bal’aa fi baay’ee akka ta’e agarsiisa.

Namni tokko yeroo tokko waan kophaa ta’e ofitti fakkaachuu danda’a; garuu yoo sirriitti ilaalame firri isaa bakka hedduu jiraachuu danda’a. Firri hanga fedhes baay’atu, iddoon, haalli simannaa, teessumaafi keessumummaa isaanii hin dhabamu jechuudha.

Mammaaksichi walitti hidhamiinsa hawaasaa cimsuu fi firummaa kabajuu barsiisa.


G. Haafa Du’aa Imimmaantu Bu’a

Mammaaksi:

“Haafa du’a imimmaantu bu’a.” jedha.

Yeroo du’aa fi gaddaa firri wal bira dhaabbatee gadda walii qoodata. Imimmaan yeroo gaddaa dhangala’u kun mallattoo:

  • jaalalaa,
  • walitti dhufeenyaa,
  • mararfannaa,
  • firummaati.

Kunis firummaan yeroo gaddaa caalaatti akka mul’atu agarsiisa.


H. Fira Dura Bahan Malee… 

Mammaaksi:

“Fira dura bahan malee fafa dura hin bahan.” jedha.

Hiikni isaa yeroo rakkoo ykn hojii guddaan jiru, kan dura nama bira dhaabbatu firuma isaa akka ta’e ibsa. Namni yeroo hedduu:

  • gorsa,
  • deeggarsa,
  • qarshii,
  • hojii, jalqaba fira irraa argata.

Kanaaf firummaan gaachana jireenyaa ti.


I. Firri Dhufe Jedhanii Dhaba Hin Dhalan

Mammaaksi:

“Firri dhufe jedhanii dhaba hin dhalan.” jedha.

Kunis firri yeroo dhufu kabajaan simatamuu akka qabu barsiisa. Oromoon keessummaa fi fira kabajuu keessatti beekama. Firri mana dhufe ulfinaan simatama; sababni isaas firummaan qabeenya guddaa waan ta’eef.

Kun safuu Oromoo keessaa isa guddaadha.


J. Foontu Fooniif Rifata

Mammaaksi:

“Foontu fooniif rifata.” jedha.

Foontuun qaama tokko waan taateef, qaama isaa irratti miidhaan yoo ga’e ni rifata.

Akkasuma firri rakkoo fira isaa argee ni yaadda’a, ni mararfata, ni gargaara. Mammaaksichi jaalala fi walitti dhufeenya firaa ibsa.


K. Garaa Malee Galaanni Walitti Hin Yaa’u

Hariiroon firaa tasuma nyaaparraa hin uumamu. Aanomni bu’uura jaalalaa, dhiigaa, mararfannaa fi walitti hidhamiinsa dhiigaa cimaa irratti hundaa’a. Kunis firummaan uumama namaa keessaa akka maddu agarsiisa. Mammaaksi:

“Garaa malee galaanni walitti hin yaa’u.” jedha.

Ibsi mammaaksichaa; yeroo tokko rakkoo hamtuun yoo nama muudatte, garaa waliin dhalatan malee ambi namatti hin dhufu jechuudha. Gama biraatin immoo nyaanni namni tokko nyaate garaa nama biraatti hin darbu jechuudha.

L. Reeffa Aanaa Torba Garagalchu

Mammaaksi:

“Reeffa aanaa torba garagalchu.” jedha.

Hiikni mammaaksa kanaa kallattiidhaan yommuu ilaalamu, yeroo du’aa fi gaddaa firri fi aanaan bakka garaagaraa irraa walitti dhufuun hojii awwaalchaa, jajjabina maatii fi kabaja nama du’eef barbaachisu hunda irratti hirmaatu jechuu dha. Kunis firummaan hanga du’aatti nama waliin jiraachuu fi yeroo rakkoo keessaa isa hamaa ta’e keessatti illee wal bira dhaabbachuu agarsiisa.

Garuu mammaaksichi hiika gadi fagoo biraas qaba. Namni tokko yeroo hedduu dogoggora, yakka ykn amala badaa keessa seenee deddeebi’ee yoo mul’atu, firri, maatiin fi namoonni isa jaallatan irra deddeebi’anii isa gorsu, isa sirreessu, isa akeekkachiisuu fi karaa gaariitti deebisuuf yaalu. Kanaaf mammaaksichi yeroo tokko tokko:

  • Firri nama irraa abdii kutachuu akka hin qabne,
  • Nama dogoggore irra deddeebi’anii gorsuun akka barbaachisu,
  • Hariiroon firummaa rakkoo keessatti akka cimu,
  • Jaalalli fi mararfannaan firummaa keessatti akka mul’atu ibsuu keessatti fayyada.

Mammaaksi kun mammaaksa biraa kan:

“Ajaaye jedhanii quba ofii ofirraa muranii hin gatan.” jedhuun waliin wal fakkaata.

Hiikni isaa, namni quba isaa madaa’e ykn ajaaye jechuun irraa muranii gatanii hin deeman; ni yaalu, ni yaalsisu, ni fayyisu. Akkasuma firri, ilmi namaa ykn nama jaallatan tokko dogoggora keessa yoo seene, irraa kutanii gatanii deemuu osoo hin taane, gorsaa, deeggarsaa fi obsaan akka sirratu yaaluun isaanii sirrii dha.

Mammaaksonni “Reeffa aanaa torba garagalchu” fi “Ajaaye jedhanii quba ofii ofirraa muranii hin gatan” jedhan lamaan isaanii falaasama Oromoo keessatti:

  • Firummaa,
  • Mararfannaa,
  • Obsa,
  • Gorsa,
  • Wal irraa abdii kutachuu dhabuu kan calaqqisiisanidha.

Kanaaf Oromoon nama isa keessaa tokko dogoggore jechuun salphaatti abdii irraa hin kutu; irra deddeebi’ee gorsa, sirreessa, deeggara. Kunis humna firummaa fi safuu Oromoo keessaa isa guddaadha.


M. Xiinxala Falaasamaa

Mammaaksotni waa’ee firaa dubbatan falaasama Oromoo keessatti:

  • Firummaan qabeenya guddaa dha.
  • Firummaan yeroo rakkoo beekama.
  • Wal-gargaarsi bu’uura jireenyaati.
  • Namni fira isaa kabajuu qaba.
  • Tokkummaan maatii humna hawaasaa ta’a.
  • Jaalalli fi mararfannaan firummaa cimsu jedhanii barsiisu.

Walumaagalatti, safuu Oromoo keessatti firummaan qabeenya qaalii dha. Qabeenyi ni bada, mootummaa ni jijjiirama, garuu firummaan yoo tikfame dhalootaa dhalootatti darba. Mammaaksotni waa’ee firaa dubbatan wal-jaallachuu, wal-gargaaruu, wal-kabajuu fi yeroo rakkoo wal bira dhaabbachuu nu barsiisu.

“Firri wal lola malee, gaafa rakkoo wal irratti hin laalu.”

Mammaaksi kun firummaan wal-dhabdee yeroo gabaabaa caalaa cimaa akka ta’e, yeroo rakkoo immoo firri wal bira dhaabbachuun dirqama aadaa Oromoo akka ta’e ibsa.

8.4. Mammaaksa fi Kabaja Maanguddootaa

Safuun Oromoo maanguddoota kabajuu irratti hundaa’a. Maanguddoonni qabeenya beekumsaa fi muuxannoo waan ta’aniif ulfina guddaa qabu.

“Gorsa diddu du’a hin diddu.”

Mammaaksi kun gorsa maanguddootaa kabajuu fi fudhachuun barbaachisaa akka ta’e barsiisa.

Walumaagalatti, mammaaksi fi safuun maanguddootaa wal irraa hin citu ykn adda hin ba’u. Maanguddoonni safuu Oromoo tiksuu, barsiisuu fi dhalootaaf dabarsuu keessatti mammaaksatti fayyadamu. Mammaaksoonni akka “Afaan gaariin afaa gaarii caala,” “Harki dabaree wal dhiqa,” fi “Firri wal lola malee, gaafa rakkoo wal irratti hin laalu” jedhan naamusa dubbii, walgargaarsa, kabajaa fi hariiroo hawaasaa cimsu. Kanaaf mammaaksi kuusaa safuu Oromoo yoo ta’u, maanguddoonnis eegdotaa fi barsiisota safuu sanaati.

Maanguddoo fi Mammaaksa, Kutaa 5ffaan Itti Fufa…

Qopheessaan: Kadiir Abdullaxiif Hajjii

Nu Qunnamaa

Download apps: Kadiir Tech
Visit Website: Kadiir
Join Telegram: Kedir Abdulatif Haji
Join TikTok: Kedir Abdulatif
Follow Page: Kedir Abdulatif Haji
Watch YouTube:Kedir Abdulatif
See Twitter (X):Kedir Abdulatif Haji

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Scroll to Top