Maanguddoo fi Mammaaksa, Kutaa 3ffaa

Maanguddoo fi Mammaaksa, Kutaa 3ffaa

6. Akka Eegdota Aadaa fi Mammaaksaatti

Aadaa, afaan, seenaa fi duudhaan uummata tokkoo karaa adda addaatiin dhalootarraa dhalootatti darbu. Karaalee kana keessaa isa guddaan afoola dha. Afoola keessaa immoo mammaaksi bakka olaanaa qaba. Mammaaksonni baay’een yeroo dheeraa keessatti afaaniin darbanii kan tursiifaman malee, jalqaba irraa kaasee kitaabota keessatti galmeeffamanii hin turre. Kanaaf maanguddoonni kuusaa mammaaksotaa fi eegdota isaanii ta’anii tajaajilu.

Uummata Oromoo keessatti maanguddoonni qabeenya aadaa guddaa of keessatti qabatu. Isaan mammaaksa yaadatu, hiika isaa beeku, yeroo fi bakka itti dubbatamu hubatu, akkasumas dhaloota itti aanu barsiisu. Kanaaf mammaaksa qofa osoo hin taane, falaasama, seenaa fi safuu uummata Oromoo tiksanii dabarsu.

Mammaaksi tokko hiika isaa guutuu kan argatu yeroo itti dubbatamu, haala itti fayyadaman fi ergaa inni baadhatu waliin yoo ilaalame qofaadha. Maanguddoonni immoo wantoota kana hunda waan beekaniif mammaaksa sirriitti hiikuu danda’u. Kanaaf gaheen isaanii mammaaksa dubbachuu qofa osoo hin taane, hiika isaa eeguu fi dhalootaaf dabarsuu dha.

6.1. Gahee Maanguddootaa Mammaaksa Eeguu Keessatti

Maanguddoonni:

  • Mammaaksota kumaatamaan lakkaa’aman yaadatu,
  • Hiika fi ergaa isaanii ibsu,
  • Haala itti fayyadaman barsiisu,
  • Dhalootaaf dabarsu,
  • Aadaa fi duudhaa waliin walqabsiisu,
  • Seenaa isaanii waliin tursiisu.

Kanaaf isaan kuusaa beekumsaa jiraataa ta’u.

6.2. Mammaaksa fi Dhaloota Itti Aanu

Yoo maanguddoonni beekumsa isaanii dhalootaaf hin dabarsine, mammaaksonni hedduun baduu danda’u. Mammaaksi tokko yeroo namni isa yaadatu dhabamu, hiikni isaa fi seenaan isaa waliin bada. Kanaaf mammaaksa walitti qabuu, barreessuu, maxxansuu fi qorannoo irratti hojjechuun hojii guddaa fi dirqama dhalootaa ta’a.

Kunis aadaa fi eenyummaa uummata tokkoo eeguuf murteessaadha. Sababni isaa, mammaaksa keessatti:

  • Seenaa uummataa,
  • Safuu hawaasaa,
  • Muuxannoo jireenyaa,
  • Falaasama Oromoo,
  • Beekumsa hojii fi mootummaa, arguun ni danda’ama.

6.3. Maanguddoonni Akka Mana Kitaabaa Socho’uutti

Namni tokko kitaaba hedduu dubbisee beekumsa argachuu danda’a. Haa ta’u malee, maanguddoonni beekumsa kitaabaan qofa hin argamne of keessatti kuusanii qabu. Muuxannoo isaanii, seenaa isaanii fi mammaaksa isaanii waliin yeroo hunda hawaasa keessa socho’u. Kanaaf:

“Maanguddoonni mana kitaabaa socho’uudha.”

jechuun ni danda’ama.

Sababni isaa, isaan beekumsa dhaloota hedduu walitti qabame of keessatti kuusanii waan qabaniif.

Walumaagalatti, maanguddoonni eegdotta aadaa, afoolaa fi mammaaksaa dha. Mammaaksa yaadachuu, hiikuu, barsiisuu fi dhalootaaf dabarsuun hojii isaanii keessaa isa guddaadha. Yoo isaan dhabaman, qabeenyi aadaa hedduun isaanii waliin baduu danda’a. Kanaaf mammaaksa walitti qabuu, galmeessuu fi dhalootaaf dabarsuun hojii guddaa ta’ee, maanguddoonni immoo akka mana kitaabaa socho’uutti kabajamuu qabu.

7. Mammaaksa fi Murtii Maanguddootaa

Sirna mootummaa fi bulchiinsa aadaa Oromoo keessatti maanguddoonni gahee murteessaa qabu. Isaan yeroo wal-dhabdeen uumamu, yeroo haqni barbaadamu ykn yeroo murtiin kennamu gidduu seenanii dhugaa qoratu, ragaa dhaggeeffatu, achiis murtii sirrii kennu. Murtiin isaanii humna qawwee ykn aangoo irratti kan hundaa’e osoo hin taane, haqa, safuu, duudhaa fi ogummaa irratti hundaa’a. Ogummaa kana keessatti mammaaksi bakka olaanaa qaba.

Mammaaksi murtii maanguddootaa keessatti akka bu’uura yaadaa fi meeshaa qajeelchaatti tajaajila. Sababni isaa, mammaaksonni muuxannoo dhaloota hedduu keessatti qoratamanii fi mirkanaa’anii dhufan waan ta’aniif. Kanaaf maanguddoonni yeroo murtii kennan mammaaksa fayyadamuun dhugaa ibsu, haqa cimsu fi namoota murtii isaanii akka fudhatan taasisu.

7.1. Mammaaksa fi Haqa

Sirna Oromoo keessatti murtiin haqaa irratti hundaa’uu qaba. Kanaaf maanguddoonni yeroo baay’ee mammaaksota dhugaa fi haqaa ibsan fayyadamu.

“Dhugaan ni qal’atti malee hin cittu.”

Mammaaksi kun dhugaan yeroo muraasaaf ukkaamfamuu danda’us dhumarratti mul’atee akka injifatu ibsa. Murtiin maanguddootaa dhugaa irratti hundaa’uu akka qabu yaadachiisa.

“Dhugaan mootummaa dhaala.”

Kunis murtiin haqaa hawaasa keessatti nageenya, wal amantaa fi tasgabbii akka fidu agarsiisa.

7.2. Mammaaksa fi Wal-dhabdee

Yeroo wal-dhabdeen uumamu maanguddoonni balaa walitti bu’iinsaa namoota hubachiisuuf mammaaksatti fayyadamu.

“Arbi lama yoo wal lole, kan miidhamu marga.”

Hiikni isaa arbi qofti wal lolu jechuu miti. Namoonni aangoo, humna ykn mootummaa qaban yoo wal-dhaban, miidhaan isaanii hawaasa biyyaa irratti akka bu’u ibsa. Kanaaf murtiin kennamu rakkoo kana ittisuuf ta’a.

“Ani jechuun wal dhabsiisa; nuti jechuun walitti qaba.”

Kunis murtiin waliigaltee fi araara irratti akka hundaa’u gorsa.

7.3. Mammaaksa fi Ogummaa Murtii

Maanguddoonni murtii kennan keessatti:

  • Haqaa fi soba adda baasu,
  • Rakkoo bal’inaan qoratu,
  • Yaada namoota hunda dhaggeeffatu,
  • Mammaaksaan murtii isaanii cimsu,
  • Dhugaa irratti hundaa’anii murteessu,
  • Abbaa haqaa ni kiisu,
  • Abbaa itti murtaa’es ni gorsu,
  • Namoonni murtii sana akka kabajan taasisu.

Yeroo baay’ee murtiin mammaaksaan deeggarame qalbii namaa keessatti salphaatti fudhatama argata. Sababni isaa, mammaaksi ogummaa fi muuxannoo hawaasaa bakka bu’a.

7.4. Mammaaksa Akka Bu’uura Haqaatti

Mammaaksonni hedduun haqa, wal-qixxummaa fi sirna gaarii irratti hundaa’u. Fakkeenyaaf:

“Abbaan iyyatu malee ollaan hin birmatu.”

Murtiin kennamu dura rakkoon sirriitti beekamuu akka qabu barsiisa.

“Dubbii fi daabboo abbaa irratti muran.”

Murtiin dhugaa fi ragaa irratti hundaa’uu akka qabu akeekkachiisa.

Walumaagalatti, mammaaksi fi murtiin maanguddootaa hariiroo cimaa qabu. Maanguddoonni murtii isaanii ogummaa, muuxannoo fi mammaaksa irratti hundeessu. Mammaaksonni akka “Dhugaan ni qal’atti malee hin cittu” fi “Arbi lama yoo wal lole, kan miidhamu marga” jedhan haqa, araaraa fi nageenya hawaasaa eeguuf gumaacha guddaa qabu. Kanaaf mammaaksi bu’uura murtii, haqaa fi ogummaa maanguddootaa keessaa isa guddaadha.

Maanguddoo fi Mammaaksa, Kutaa 4ffaan Itti Fufa….

Qopheessaan: Kadiir Abdullaxiif Hajjii

Nu Qunnamaa

Download apps: Kadiir Tech
Visit Website: Kadiir
Join Telegram: Kedir Abdulatif Haji
Join TikTok: Kedir Abdulatif
Follow Page: Kedir Abdulatif Haji
Watch YouTube:Kedir Abdulatif
See Twitter (X):Kedir Abdulatif Haji

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Scroll to Top