Maanguddoo fi Mammaaksa, Kutaa 5ffaa

Maanguddoo fi Mammaaksa, Kutaa 5ffaa

9. Qooda Maanguddootaa Dhaloota Haaromsuu Keessatti

Addunyaan yeroo ammaa keessa jirru saffisa guddaadhaan jijjiiramaa jirti. Teeknooloojiin, qunnamtiin, barnoonni fi mala jireenyaa haaraa guyyaa guyyaan babal’achaa jiru. Jijjiiramni kun faayidaa hedduu qabaatus, yeroo tokko tokko dhaloonni haaraan aadaa, duudhaa fi beekumsa abbootii isaanii irraa fagaachuu danda’a. Kanaaf qoodni maanguddootaa dhaloota haaromsuu fi qajeelchuu keessatti daran barbaachisaa ta’a.

Maanguddoonni qabeenya beekumsaa fi muuxannoo dhaloota hedduu keessatti kuufame of keessaa qabu. Beekumsa kana immoo mammaaksa, seenaa, gorsa fi afoola adda addaatiin dhalootaaf dabarsu. Mammaaksi keessumaa karaa salphaa fi hubatamaa ta’een yaada gadi fagoo waan dabarsuuf dhaloota qaruuf meeshaa cimaa dha.

9.1. Akka Gorsitootaatti

Uummata Oromoo keessatti maanguddoonni kuusaa beekumsaa, muuxannoo fi ogummaa ta’anii ilaalamu. Jireenya isaanii keessatti rakkoolee, milkaa’inoota, wal-dhabdeewwan fi haala garaagaraa hedduu keessa darbanii waan jiraniif, dargaggootaaf qajeelfama gaarii kennuu danda’u. Kanaaf yeroo dargaggoonni murtii jireenyaa murteessan, maanguddoota irraa gorsa barbaaduun duudhaa Oromoo keessatti bakka guddaa qaba.

Dargaggoonni yeroo baay’ee barnoota, hojii, gaa’ela, hariiroo hawaasaa fi dhimma jireenyaa adda addaa keessatti murtii murteessuu barbaadu. Yeroo kana maanguddoonni muuxannoo isaanii irraa ka’uun gorsa kennu. Gorsi isaanii yeroo baay’ee mammaaksa keessatti ibsama; sababni isaa mammaaksi yaada bal’aa gabaabsee ibsuu danda’a. Fakkeenyaaf:

“Gorsa diddu du’a hin diddu.”

Mammaaksi kun namni gorsa gaarii dhaggeeffachuu fi fudhachuu akka qabu barsiisa. Namni gorsa hayyootaa fi maanguddootaa tuffatu yeroo baay’ee rakkoo keessa seena. Kanaaf gorsi akka ifa karaa nama qajeelchuutti ilaalama. Mammaaksi biraa:

“Ariifataan horii gata.” jedha.

Hiikni isaa namni murtii ariifachiisaa yaada gahaa malee kennu; yeroo baay’ee kasaaraa keessa akka galu ibsa. Akkuma horii tiksu keessatti ariifachuun horii dhabsiisuu danda’u, jireenya keessattis murtiin ariifachiisaan rakkoo fiduu danda’a. Kanaaf mammaaksichi:

  • Obsa qabaachuu,
  • Yaadanii murteessuu,
  • Muuxannoo namoota biraa irraa barachuu,
  • Murtii ariifachiisaa irraa of qusachuu barsiisa.

Akkasumas maanguddoonni yeroo baay’ee akkana jedhu:

“Kan deemee fi deegatu waa arga.”

Kunis namni muuxannoo barbaadu, hojii hojjetu fi jireenya keessatti socho’u beekumsa fi milkaa’ina akka argatu ibsa.

A. Gahee Maanguddootaa Gorsa Keessatti

Maanguddoonni:

  • Rakkoo dargaggootaa dhaggeeffatu,
  • Furmaata isaanii irratti yaada kennu,
  • Muuxannoo jireenyaa isaanii qoodu,
  • Dhaloota haaraa dogoggora irraa eeguu yaalu,
  • Safuu fi duudhaa Oromoo barsiisu.

Kanaaf isaan barsiisota mana barumsaa qofa osoo hin taane, barsiisota jireenyaa ta’anii tajaajilu.

Walumaagalatti, maanguddoonni gorsitoota dhalootaati. Mammaaksota akka “Gorsa diddu du’a hin diddu” fi “Ariifataan horii gata” fayyadamuun dargaggoota qajeelchu, safuu barsiisuu fi murtii sirrii akka murteessan gargaaru. Kanaaf gorsa maanguddootaa kabajuu fi irraa barachuun guddina dhuunfaa fi hawaasaa keessatti gahee guddaa qaba.

9.2. Safuu Barsiisuu Keessatti

Safuun bu’uura eenyummaa, aadaa fi naamusa uummata tokkoo ti. Uummata Oromoo keessatti safuun seera hawaasaa keessaa isa guddaa yoo ta’u, hariiroo namootaa, kabaja walii, qunnamtii hawaasaa fi akkaataa jireenyaa qajeelcha. Maanguddoonni immoo safuu kana dhalootarraa dhalootatti dabarsuuf mammaaksa akka meeshaa barsiisaa guddaatti fayyadamu.

Mammaaksi jechoota muraasa keessatti gorsa, akeekkachiisa, qajeelfamaa fi barsiisa waan of keessaa qabuuf, dhaloonni salphaatti akka hubatu fi yaadatu taasisa. Kanaaf maanguddoonni yeroo ijoollee, dargaggoota fi hawaasa gorsan mammaaksatti fayyadamu. Fakkeenyaaf:

“Afaan gaariin afaa gaarii caala.”

Mammaaksi kun naamusa dubbii fi wal kabajuu barsiisa. Namni afaan gaarii qabu jaalala, kabajaa fi amanamummaa nama biraa argata. Dubbii gaariin walitti dhufeenya cimaa uuma; dubbii badaanis walitti bu’iinsa fida. Kanaaf namni yeroo dubbatu of eeggannoo gochuu akka qabu akeeka. Akkasumas:

“Harki dabaree wal dhiqa.”

Mammaaksi kun wal-gargaarsaa, waliif yaaduu fi tokkummaa hawaasaa barsiisa. Harki tokko ofumaan qulqulluu ta’uu hin danda’u; harki lama wal gargaaruun hojii isaanii raawwatu. Akkasuma namoonni wal gargaaruun, wal deeggaruun fi waliin hojjechuun jireenya isaanii milkeessu. Mammaaksi biraa:

“Akka dheebotaniif laga hin maddisan.” jedha.

Hiikni isaa namoonni fedhii dhuunfaa isaanii qofaaf seera, aadaa ykn qabeenya waliinii jijjiiruu hin qaban jechuu dha. Waan tokko yeroo barbaadan qofaaf uumuun sirrii miti. Kunis ofittoo ta’uu irraa fagaachuu, waliif yaaduu fi haqa qabeessa ta’uu barsiisa. Akkasumas:

“Bakka oolan irra bakka bulantu caala.” jedha.

Mammaaksi kun bakka yeroo gabaabaaf itti oolan caalaa; bakka tasgabbiidhaan itti bulan akka barbaachisu agarsiisa. Hiika keessaatiin immoo wanta yeroo gabaabaaf nama gammachiisu irra, wanta yeroo dheeraaf nama fayyadu filachuu wayya jechuu barsiisa. Kunis of eeggannoo, ogummaa filannoo fi ilaalcha fageenya qabu jajjabeessa. Mammaaksootni kunneen safuu Oromoo keessatti:

  • Naamusa dubbii barsiisu,
  • Wal-gargaarsaa jajjabeessu,
  • Ofittoo ta’uu qeequ,
  • Murtii ogummaa qabu kennuu barsiisu,
  • Hariiroo hawaasaa cimsu.
  • Naamusa dubbii barsiisu,
  • Wal kabajuu cimsu,
  • Gorsa fudhachuu barsiisu,
  • Tokkummaa hawaasaa dagaagsu,
  • Dhaloota karaa sirriitti qajeelchu.

Kanaaf maanguddoonni mammaaksa fayyadamuun dhaloota haaraa safuu, naamusa gaarii fi falaasama jireenyaa barsiisu. Mammaaksa fayyadamuun dhalootaaf naamusa gaarii, wal kabajuu, wal-gargaarsaa fi itti gaafatamummaa barsiisu. Kanaaf mammaaksi afoola qofa osoo hin taane, meeshaa safuu fi ogummaa dhalootaati.

Safuun bu’uura aadaa fi eenyummaa Oromooti. Mammaaksonni akka “Afaan gaariin afaa gaarii caala,” “Harki dabaree wal dhiqa,” “Akka dheebotaniif laga hin maddisan,” fi “Bakka oolan irra bakka bulantu caala” jedhan dhaloota akka wal kabaju, waliif yaadu, ogummaadhaan jiraatu fi safuu eegutti qajeelchu. Kanaaf mammaaksi meeshaa guddaa safuu barsiisuu keessatti ta’ee tajaajila.

9.3. Tokkummaa Cimsuu Keessatti

Tokkummaan humna hawaasa tokkoo ti. Hawaasni tokko yoo tokkoome rakkoo isaa salphaatti hiikata; yoo addaan ba’e immoo laafina, wal shakkii fi kufaatii keessa seena. Uummata Oromoo keessatti tokkummaan bu’uura nagaa, guddinaa, araaraa fi jireenya hawaasummaa ti.

Maanguddoonni Oromoo yeroo wal-dhabdeen uumamu araara buusuun, yeroo namoonni wal irraa fagaatan walitti fiduun, yeroo rakkoon hawaasaa mudatu immoo namoota wal jabeessuun hojii guddaa hojjetu. Hojii kana keessatti mammaaksi meeshaa isaanii isa guddaadha. Mammaaksi:

“Bakka itti dhiigan irraa hin fiigan.” jedhu, 

Namni rakkoo xiqqaa irraa ka’ee maatii, firaa fi hawaasa isaa irraa adda ba’uu akka hin qabne barsiisa. Rakkoon bakka hundatti waan jiruuf, rakkoo irraa baqachuu irra waliin mari’achuun fi wal hubachuun furmaata akka ta’e akeeka. Akkasumas:

“Cal’isaan ollaa waliin bula.” jedha.

Mammaaksi kun obsa, wal kabajuu fi of eeggannoo dubbii barsiisa. Namni arraba isaa eeggatu, nama waliin kan wal hin lolle fi nagaa jaallatu hawaasa keessatti jaallatamaa fi kabajamaa ta’a. Tokkummaanis wal kabajuu fi wal hubannoo irraa maddu. Mammaaksi biraa:

“Mixiin walqabattee laga ceeti.” jedha.

Kun mammaaksoota tokkummaa ibsan keessaa isa beekamaa dha. Mixiin tokko kophaa ishee humna guddaa hin qabdu. Garuu yeroo hedduu ta’uun wal qabatanii tokkooman, bishaan guddaa fi laga illee ce’uu danda’u. Hiikni isaa namoonni yeroo tokkooman hojii guddaa raawwachuu akka danda’an agarsiisa. Kanaaf maanguddoonni yeroo baay’ee:

“Tokkummaan humna; addaan ba’uun laafina.”

jechuun dhalootaaf walta’iinsi, waliif dhaabbachuun, waliif yaaduun fi tokkummaan bu’uura milkaa’inaa akka ta’e barsiisu. Mammaaksootni kunneen hundi isaanii tokkummaan:

  • Humna akka ta’e,
  • Rakkoo akka salphisu,
  • Hariiroo hawaasaa akka cimsu,
  • Nageenya akka dagaagsu,
  • Guddinaa fi milkaa’ina akka fidu ibsu.

Walumaagalatti, maanguddoonni Oromoo mammaaksa fayyadamuun tokkummaa hawaasaa tiksuu fi cimsuu keessatti gahee guddaa qabu. Mammaaksootni akka “Mixiin wal-qabattee laga ceeti,” “Cal’isaan ollaa waliin bula,” fi “Bakka itti dhiigan irraa hin fiigan.” jedhan wal-ta’iinsi fi waliin dhaabbachuun humna hawaasaa akka ta’e ifatti agarsiisu. Tokkummaan mootummaa ijaara; addaan ba’uun immoo laafina fi kufaatii fida.

9.4. Aadaa fi Duudhaa Tiksuu Keessatti

Aadaan fi duudhaan bu’uura eenyummaa uummata tokkoo ti. Seenaa, afaan, safuu, amantii, falaasama fi sirna jireenyaa uummata tokkoo keessatti calaqqisu. Kanaaf, aadaa fi duudhaa tiksuun jechuun eenyummaa fi dhaala dhalootaa tiksuu jechuu dha.

Uummata Oromoo keessatti maanguddoonni gahee guddaa qabu. Isaan kuusaa beekumsaa, seenaa fi duudhaa waan ta’aniif, aadaa dhalootaa dhalootatti dabarsuu keessatti hojii olaanaa hojjetu. Maanguddoonni jireenya isaanii keessatti waan argan, dhaga’an fi muuxatan dhaloota haaraaf dabarsu. Kanaaf maanguddoonni:

  • Afaan tiksu,
  • Mammaaksa dabarsu,
  • Seenaa himu,
  • Duudhaa barsiisu,
  • Sirna aadaa eegu,
  • Safuu hawaasaa jabeessu,
  • Tokkummaa fi wal-kabajuu dagaagsu.

Mammaaksoonni Oromoo keessaa hedduun qabeenya aadaa fi duudhaa of keessatti kuusanii jiru. Tokko tokkoon isaanii muuxannoo jaarraa hedduu keessatti walitti qabame kan calaqqisiisaniidha. Kanaaf mammaaksi meeshaa barsiisaa qofa osoo hin taane, galmee seenaa, kuusaa falaasamaa fi dhaala aadaa ta’ee tajaajila. Mammaaksi:

“Aadaa fi aduun ni dhokatan malee hin badan.” jedhu 

Aadaan yeroo tokko laafachuu danda’us, yoo dhaloonni itti aanu kunuunsuu fi guddisuu danda’e deebi’ee akka dagaagu agarsiisa. Akkasumas:

“Hantuunni haadha jalatti gumbii uraa barti.” jedhu ijoolleen aadaa fi duudhaa isaanii maatii fi maanguddoota irraa akka baratan ibsa.

Yeroo ammaa keessatti jijjiiramni addunyaa saffisaan babal’achaa jira. Teeknooloojiin, qunnamtiin fi aadaaleen adda addaa walitti makamaa jiru. Haata’u malee, jijjiirama kanaan qabamanii aadaa fi duudhaa ofii dagachuun hin ta’u. Kanaaf maanguddoonni aadaa fi duudhaa tiksuu keessatti gahee isaanii itti fufuun barbaachisaa dha. Dhaloonni haaraanis:

  • Mammaaksa barachuu,
  • Seenaa Oromoo qorachuu,
  • Afaan Oromoo dagaagsuu,
  • Duudhaa gaarii kabajuu,
  • Aadaa isaa tikfachuu qabu.

Walumaagalatti, maanguddoonni eegdotaa fi tiksitoota aadaa fi duudhaa Oromoo ti. Isaan afaan, seenaa, safuu fi mammaaksa dhalootatti dabarsuudhaan eenyummaa uummataa eegu. Kanaaf dhaloonni haaraan qabeenya aadaa kana irraa barachuu, qorachuu fi dhaloota itti aanutti dabarsuun dirqama isaanii bahachuu qabu.

“Aadaan dhaala abbootii; duudhaan mallattoo eenyummaati.”

9.5. Beekumsa Dabarsuu Keessatti

Maanguddoonni beekumsa isaanii kitaaba qofa keessatti osoo hin taane, jireenya keessatti muuxatanii argatan. Kanaaf beekumsi isaanii gatii guddaa qaba. Fakkeenyaaf:

“Kan deemee fi deegatu waa arga.”

Mammaaksi kun hojii, barnoota fi muuxannoo jireenyaa irratti hundaa’ee dhaloota jajjabeessa.

Walumaagalatti, qoodni maanguddootaa dhaloota haaromsuu keessatti bakka bu’aa kan hin qabneedha. Isaan mammaaksa fayyadamuun dargaggoota gorsu, safuu barsiisu, tokkummaa cimsu, aadaa tiksuu fi beekumsa dabarsu. Yeroo teeknooloojiin fi jijjiiramni hawaasaa babal’achaa jiru kanatti illee beekumsi maanguddootaa fi mammaaksonni isaanii gatii isaanii hin dhabne. Kanaaf dhaloonni haaraan maanguddoota kabajuu, irraa barachuu fi qabeenya mammaaksaa isaanii kunuunsuun dirqama guddaa qaba.

10. Xumura

Hariiroon maanguddoo fi mammaaksaa hariiroo cimaa, gadi fagoo fi addaan hin cinneedha. Maanguddoonni kuusaa beekumsaa, ogummaa, muuxannoo fi falaasama uummataa yoo ta’an, mammaaksi immoo meeshaa isaan ittiin qabeenya beekumsaa isaanii dhalootarraa dhalootatti dabarsaniidha. Kanaaf, tokko malee kan biraan guutuu ta’ee hin mul’atu; maanguddoonni mammaaksaaf lubbuu yoo ta’an, mammaaksi immoo afaan maanguddootaati.

Boqonnaa kana keessatti akka ilaalletti, maanguddoonni jireenya isaanii keessatti waan argan, dhaga’an, baratan fi muuxatan mammaaksa keessatti kuusanii hawaasaaf dabarsu. Yeroo gorsan, barsiisan, murtii kennan, araara buusan ykn safuu ibsan mammaaksatti fayyadamu. Kanaaf mammaaksi meeshaa qunnamtii qofa osoo hin taane, kuusaa seenaa, falaasama, aadaa fi ogummaa uummata Oromooti.

Araara keessatti mammaaksi garaa namaa laaffisee walitti fida. Murtii keessatti haqaa fi dhugaa irratti hundaa’uuf qajeelfama ta’a. Barsiisa keessatti dhaloota qaruuf gargaara. Safuu keessatti naamusa fi kabaja nama barsiisa. Aadaa keessatti immoo eenyummaa uummataa tiksee dhalootatti dabarsa. Kana hunda keessatti gaheen maanguddootaa bakka bu’aa waan hin qabneedha.

Yeroo ammaa addunyaan saffisaan jijjiiramtu keessatti illee gatiin mammaaksaa fi beekumsa maanguddootarraa hin hir’anne. Faallaa kanaatiin, dhaloonni haaraan qabeenya afoolaa fi aadaa isaanii caalaatti qorachuu, walitti qabuu, barreessuu fi galmeessuu qaba. Yoo kana hin goone, mammaaksoota hedduu fi hiika isaanii waliin dhabuu dandeenya. Kanaaf:

  • Maanguddoota kabajuun,
  • Gorsa isaanii dhaggeeffachuun,
  • Mammaaksa isaanii barachuun,
  • Qorachuun, qo’achuufi caqasuun,
  • Barreessuun fi galmeessuun,

dirqama dhaloota har’aa fi mootummaa sirna gadaa (abbootii aadaati). Kunis qabeenya afoolaa Oromoo tiksee dhaloota dhufuuf dabarsuuf murteessaadha. Dhuma irratti, jechuun ni danda’ama:

“Maanguddoon madda beekumsaa; mammaaksi immoo burqaa ogummaati.”

Akkasumas,

“Yoo maanguddoonni mana kitaabaa socho’aa ta’an, mammaaksi immoo kitaaba isaan keessaa dubbifamuudha.”

Kanaaf, maanguddoota fi mammaaksa isaanii kunuunsuun jechuun aadaa, seenaa, safuu fi eenyummaa Oromoo kunuunsuu jechuudha. Boqonnaan kunis hariiroo cimaa fi walitti hidhamiinsa maanguddootaa fi mammaaksaa ifa gochuun gahee isaanii guddaa keessatti ibsuun xumurama.

Qopheessaan: Kadiir Abdullaxiif Hajjii

Nu Qunnamaa

Download apps: Kadiir Tech
Visit Website: Kadiir
Join Telegram: Kedir Abdulatif Haji
Join TikTok: Kedir Abdulatif
Follow Page: Kedir Abdulatif Haji
Watch YouTube:Kedir Abdulatif
See Twitter (X):Kedir Abdulatif Haji

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Scroll to Top