Waan Ajaa’ibaa Fayyaa Dubartootaa:
- Mucaan durbaa gaafa dhalattu hanqaaquu miliyeenaan lakkaa’aman ovaarii ishii keessaatti galaa godhattee gadameessa haadha ishee keessaa baati. Sana booda hanqaaquu haaraa oomishuu hin dandeessu waan ta’eef isaanuma fudhattee dhalatte san fayyadamtee ilmoo godhatti.
- Warri Egypt (Gibtsii) mala ittisa da’umsaa waggaa kuma afur (4000) dura fayyadamaa turan, malli isaan fayyaadamaa turan kunis dammaan ulaa gadameessaa (cervix) cufuu ture.
- Ijoollee dubartoota 5000 dhalatan keessaa 1 gadameessa malee dhalachuu dandeessi; ijoollee dubartoota 2000 dhalatan keessaa 1 ammoo gadameessa lama qabattee dhalachuu dandeessi.
- Dubartiin akka addunyaatti umuriishee keessatti ijoollee hedduu da’uudhaan world Guinness record qabatte, lammii biyya Ruushiyaa ijoollee 69 deesse dha. Walumaa galatti al 27 kan deesse yoo taatu; al 16 lakkuu (twin), al 7 ammoo ijoollee sadi sadiin (triplet), al 4 ammoo ijoollee afur afuriin (quadruplets), kan deesseedha.
- Dubartiin umurii guddaatti daa’ima godhatte ammoo, waggaa 72 tti kan deesse yoo taatu, Omkari Panwar jedhamti, biyya Indiyaati.
- Ijoolleen lakkuun guyyaa hedduu walirraa fagaatanii dhalachuun nama ajaa’ibsiisan ammoo, Amy fi Kate kan jedhaman yoo ta’an:, Amy n dhalattee guyyaa 87 booda Kate n dhalatte.
“Fayyaa Dubartootaa” bal’inaan ibsuuf…
Fayyaa Dubartootaa (Women’s Health) – Ibsaa Bal’aa
Fayyaa dubartootaa jechuun, haala fayyaa dubartii jireenya guutuu keessatti – yeroo daa’imman irraa kaasee hanga ganna dhaloota dandeettii dhabdeetti gahutti – ilaaluu fi kunuunsuu jechuu dha. Kun haala qaamaa, sammuu, hawaasummaa fi haala nyaataa of keessatti hammata.
1. Kutaa 1: Fayyaa Qaamaa Dubartootaa
Fayyaan qaamaa dubartii jireenya keessatti marsaa garaagaraa keessa dabra:
🔸 a) Marsaa Kuukkoo (Menstrual Cycle)
- Kuukkoon (xurree dhiiguu ji’aa ji’aan) mallattoo dandeettii dahuu dubartii ti.
- Rakkoo yeroo kuukkoo: dhiiguu hamma hin taane, yeroo dheerachuu, dhukkubbii baay’ee, ykn dhangala’aa hormoonii irratti dogoggora.
🔸 b) Ulfa fi Dhaloota (Pregnancy & Childbirth)
- Dubartiin yeroo ulfaa tajaajila yaalaa argachuu qabdi.
- Rakkoolee ulfaa: dhiibbaa dhiigaa, sukkaaraa ulfaa, ulfa al-tartiiba ta’e (ectopic pregnancy).
- Dhaloota keessa: balaa dhiiguu, raawwii jabaa, fi rakkoo dabalataa.
- Tajaajila haadha mana: fayyaa dubartii fi daa’ima eeguu keessatti murteessaadha.
🔸 c) Fayyaa Uumama Dubartii (Reproductive Health)
- Qorannoo marsaa irratti: akka kaansarii harma, kaansarii garaa garaa (cervix), fi dhiigni xureessuu yeroo malee.
- Sirna hormoonii fi fayyaa ilmoo argamsiisuu ilaalchisee hubannoo gahaa barbaachisa.
🔸 d) Menopause (Yeroo Kuukkoon Dhaabu)
- Umrii 45-55 gidduutti kan dhaabbatu.
- Mallattoolee: hoo’a qaamaa cimaa, dhiphina sammuu, dadhabbii, sukkaara fi fayyaa lafee irratti dhiibbaa.
- Kunuunsi kunuunsa addaa barbaada.
2. Kutaa 2: Fayyaa Sammuu Dubartootaa
Dubartoonni bifa addaa ta’een rakkoo sammuu ni mudatu, haala jireenya, hormonii fi hawaasummaa irraa kan ka’e.
🔸 a) Rakkoolee Sammuu Baay’ee Argaman:
- Dhiphina sammuu (anxiety)
- Gaddaa cimaa yeroo ulfaa fi dhaloota booda (postpartum depression)
- Jeequmsa sammuu yeroo marsaa kuukkoo ykn menopause
🔸 b) Sababoota:
- Dhiibbaa maatii, rakkoo dinagdee, hojii baay’ee, hir’ina deeggarsaa.
- Cunqursaa saalaa, gargar-buutummaa hawaasaa fi saaxilamummaa yakka saalaa.
🔸 c) Furmaata:
- Marii fi deeggarsa sammuu (psychological counseling)
- Wal’aansa yaalaa fi gorsa fayyaa sammuu.
- Hawaasa hubannoo qabu fi deggaruu danda’u ijaaruu.
3. Kutaa 3: Fayyaa Hawaasummaa Dubartootaa
Fayyaa hawaasummaa jechuun, haala dubartiin hawaasa keessatti jiraattu, mirgi ishee, qooda ishee fi haala walitti dhufeenya ishee of keessatti hammata.
🔸 a) Gochawwan Miidhaa Saalaa (Gender-Based Violence)
- Dubartiin miidhaa qaamaa, gocha saalaa dirqamaan, yakkoota saalaa fi shororkeessummaa keessatti saaxilamtii.
- Kun fayyaa sammuu fi qaama irra miidhaa cimaa geessa.
🔸 b) Cimina aadaa fi amantii:
- Aadaa tokko tokko keessatti dubartiin fayyaa ishee irratti murtii ofiif hin kennitu.
- Tajaajila fayyaa irraa dhoorkamu, ykn ilaalcha hamaa qabuun miidhamuu.
🔸 c) Rakkoo Tajaajila Fayyaa:
- Bakkeewwan hedduu keessatti tajaajilli fayyaa dubartootaa gahaa miti.
- Tajaajiloonni addaa akka qorannoo kaansarii, yaala ulfaa fi hojii hormoonii ni hanqata.
4. Kutaa 4: Nyaata fi Fayyaa Dubartii
- Nyaanni sirrii bu’uura fayyaa dubartootaa ti.
- Hirmaannaa nyaata faayidaa qabu: Ayirona (iron), kaalshiyemii, fi vaayitaaminii D.
- Ulfa keessatti dabalataan nyaata gabbataa argachuu qabdi.
5. Kutaa 5: Tajaajila Addaa Dubartii Barbaachisu
- Qorannoo yeroo yerootti (screening): Kaansarii harma, kaansarii garaa, sukkaara ulfaa, dhiibbaa dhiigaa.
- Yaalii ulfaa (Family Planning): Karoorri maatii qopheessu.
- Qorannaa HIV/AIDS fi STIs irratti hirmaachuu.
- Barnoota Fayyaa: Hubannoo dhuunfaa fi hawaasa bal’aa irratti cimsuu.
6. Kutaa 6: Furmaata fi Tarkaanfii Jalqabaa
- Hawaasni hubannoo fi deeggarsa kennuu qaba.
- Mootummaan tajaajila fayyaa dubartootaa babal’isu qaba.
- Dubartiin ofi isheetti amanamtee of eeggannoo fayyaa ishee eeggachuu qabdi.
- Dhaabbileen fayyaa, NGO fi hawaasa biraa waliin ta’uun tajaajila dubartootaa fooyyessu.
🔚 Xumura irratti:
Fayyaa dubartootaa jechuun waan salphaa miti. Hayyoonni, ogeeyyiin fayyaa, mootummootni fi hawaasni marti dirqama qabu. Dubartiin fayyaa yoo qabaatte, maatiin fayyaa qaba, hawaasni fayyaa qaba, biyyittis gara guddinaatti ceeti.
Fayyaan Faaya





