Seenaa Risaa
Risaa Saffisaa fi Adamsa Keessatti Shaampiyoonaa
Seenaa bal’aa risaa — jalqaba uumamaa fi jijjiirama sanyii isaa irraa kaasee hanga dandeettii saffisaa, adamsaa, hiika aadaa fi bakka inni seenaa dhala namaa keessatti qabuutti.
1. Seensa: Mootii Samii
Risaan simbirroota adamoo addunyaa irratti baay’ee dinqisiifaman keessaa isa tokko. Bal’ina qoochoo isaa, saffisa balali’uu, ija qara qabu, qeensa cimaa fi dandeettii adamoo ajaa’ibsiisaa ta’een beekama. Waggoota kumaatamaaf ilmaan namaa dinqisiifachaa fi fakkeenyaaf fudhachaa turaniiru.
Risaan maatii saayinsii Accipitridae jedhamu keessatti ramadama. Maatiin kunis hawk, kite fi simbirroota adamoo guyyaa biroo of keessatti qabata. Risaan gosa tokko qofa miti; maqaan “risaan” jedhu garee simbirroota adamoo gurguddoo ta’anii fi addunyaa keessatti naannolee hedduu jiraatan ibsa.
Risaan amaloota ajaa’ibsiisoo armaan gadiitiin beekama:
- Saffisa: Yeroo adamoo keessatti gadi bu’u saffisa guddaa argachuu danda’a.
- Arguu: Ija qara qabuun fageenya irraa bineensota adamoo ta’an adda baasa.
- Humna: Miila cimaa fi qeensa qara qabuun bineensota qabata.
- Sirrummaa: Yeroo balali’u, fageenya madaaluu fi yeroo rukutuu sirriitti fayyadama.
- Dandamannaa: Gosa risaa hedduun qilleensa ol ka’u fayyadamuun humna qusata; fageenya dheeraas balali’uu danda’a.
- Dandeettii naannoo wajjin madaquu: Tulluu, bosona, dirree, gammoojjii, haroo fi qarqara galaanaa keessatti jiraachuu danda’a.
Maqaan “Risaa Saffisaa fi Adamsa Keessatti Shaampiyoonaa” jedhu dandeettiiwwan kana kabajuuf kan moggaafame dha. Garuu kun maqaa kabajaa fi fakkeenyaa malee ramaddii saayinsii beekamtii qabu miti. Sababni isaa gosoonni risaa adda addaa dandeettii adda addaatiin caalmaa qabu.
2. Ka’umsa Durii fi Jijjiirama Sanyii Risaa
Seenaa risaa hubachuuf seenaa durii simbirrootaa hubachuun barbaachisaa dha.
Jijjiirama dinoosaarota irraa gara simbirroota ammayyaatti
Simbirrootni ammayyaa garee dinoosaarota theropod jedhaman keessaa dhalatan. Simbirrootni durii beekaman waggoota miliyoona 150 ol dura mul’atan. Haa ta’u malee, risaan ammayyaa yeroo sana hin turre.
Risaan tartiiba Accipitriformes fi maatii Accipitridae keessatti ramadama. Seenaa jijjiirama sanyii isaatiinis, simbirroota jalqabaa caalaa yeroo baay’ee boodarra uumame.
Waggoota miliyoona hedduu keessatti, akaakuuwwan simbirroota adamoo ta’anii fi risaa dabalatee, bineensota arguu, hordofuu, qabuu fi nyaachuuf isaan gargaaran horatan. Isaan keessaa:
- Miila cimaa fi quba qabannaa qabu.
- Qoochoo fi afaan foon tarsaasuuf mijatu.
- Ija fageenya madaaluu fi sochii bineensotaa hordofuuf gargaartu.
- Muruqa balali’uu cimaa fi naannoo adamoo adda addaatti mijatu.
Risaan jalqaba yoom mul’ate?
Ka’umsa sirrii sarara sanyii risaa adda baasuun rakkisaa dha; sababiin isaas ragaan fosiilii guutuu miti. Risaan maatii bal’aa hawk fi simbirroota adamoo biroo wajjin walitti hidhata qabu keessaa yeroo dheeraa keessatti guddachaa dhufe.
Seenaa kana keessatti wantoota sadii adda baasuun barbaachisaa dha:
- Ka’umsa simbirrootaa: Waggoota miliyoona 150 ol dura.
- Jijjiirama maatii simbirroota adamoo: Adeemsa waggoota miliyoona hedduu keessatti raawwatame.
- Jijjiirama gosoota risaa ammayyaa: Kutaa seenaa jijjiirama sanyii isa boodaa yoo ta’u, gosoonni adda addaa yeroo adda addaatti uumamaniiru.
Gosoonni risaa hundi tokko irraa tokkoon walitti aananii hin dhalanne. Isaan muka sanyii damee hedduu qabu keessatti, akaakayyuuwwan durii waliinii irraa dhufan.
3. Gosoota Risaa Gurguddoo
Gosoonni risaa hedduun jiru. Tokkoon tokkoon isaanii amala, naannoo jireenyaa fi tooftaa adamoo mataa isaanii qabu.
1. Risaan Warqee (Golden Eagle)
Maqaa saayinsii: Aquila chrysaetos
Risoota addunyaa irratti baay’ee beekaman keessaa isa tokko. Ilmoo re’ee bosonaa, haree, sinqii lafaa fi simbirroota biroo adamsee nyaata. Dandeettii saffisaa, miila cimaa fi gadi bu’ee adamuu isaatiin beekama. Naannolee Kaabaa addunyaa keessaa Afrikaa, Awurooppaa, Eeshiyaa fi Ameerikaa Kaabaa keessatti argama.
2. Risaan Mataa Adii (Bald Eagle)
Maqaa saayinsii: Haliaeetus leucocephalus
Mataa adii fi qaama bunni isaa irraa kan beekamu yoo ta’u, Ameerikaa Kaabaa keessatti argama. Baay’inaan naannoo laga, haroo fi qarqara bishaanii jiraata. Qurxummiin nyaata isaa keessaa isa guddaa ta’us, simbirroota, hoosistoota xixiqqoo fi foon bineensota du’anii ni nyaata.
3. Risaan Qurxummii Afrikaa (African Fish Eagle)
Maqaa saayinsii: Icthyophaga vocifer
Risaan kun mataa fi qoma adii, qoochoo gurraacha fi afaan cimaa keelloo qabuun beekama. Haroowwan fi laggeen Afrikaa keessatti baay’inaan argama. Qurxummii qabee nyaata; yeroo tokko tokko bineensota biroo adamsa ykn foon du’e nyaata.
4. Risaan Waraanaa (Martial Eagle)
Maqaa saayinsii: Polemaetus bellicosus
Risoota Afrikaa keessaa isa guddaa fi humna cimaa qabu keessaa isa tokko. Simbirroota, sareewwan lafa irra socho’an, bineensota lafee dugdaa qaban fi hoosistoota adamsee nyaata. Badiinsa naannoo jireenyaa, ajjeechaa namaa fi dhiibbaa biroon baay’inni isaa hir’achaa jira.
5. Risaan Harpii (Harpy Eagle)
Maqaa saayinsii: Harpia harpyja
Risaan kun bosona rooba qabeessa Ameerikaa Giddugaleessaa fi Kibbaa keessatti argama. Qoochoon isaa gabaabaa fi bal’aan mukkeen gidduutti socho’uuf isa gargaara. Baay’inaan bineensota mukkeen irra jiraatan, kan akka sloth fi jaldeessota tokko tokko, adamsa.
6. Risaan Eegilii Eegilii (Wedge-tailed Eagle)
Maqaa saayinsii: Aquila audax
Risoota Awustiraaliyaa keessaa isa guddaa ta’ee fi qoochoo dheeraa qabu keessaa isa tokko. Haree, simbirroota fi bineensota biroo adamsa; akkasumas foon bineensota du’anii ni nyaata. Eegiliin dheeraan boca koonaa qabu amala adda isaati.
Gosoonni kun hundi yaada tokko nu barsiisu: Adamsa keessatti eenyu caala jechuun naannoo, bineensa adamfamu fi gosa balali’uu barbaachisu irratti hundaa’a. Risaan tokko dandeettii hunda keessatti kanneen biroo caalu jechuun sirrii miti.
4. Risaan fi Saayinsii Saffisaa
Saffisni dandeettii risaa keessaa isa ajaa’ibsiisaa dha. Garuu waa’ee isaa sirriitti dubbachuun barbaachisaa dha.
Risaan yeroo qilleensa keessatti kallattii tokkoon balali’u saffisa argachuu danda’a. Yeroo adamoo, gadi bu’ee balali’uun saffisa isaa daran dabala. Humni harkisa lafaa saffisa kana dabaluuf gargaara. Qaamni isaa qilleensa muruuf mijataa ta’uun, qoochoo isaa dhiphisuun fi haala balali’uu to’achuun mormii qilleensaa hir’isa.
Risaan simbirroo addunyaa keessaa isa saffisaa dhaa?
Lakki. Peregrine Falcon jedhamu yeroo adamoo gadi bu’u simbirroo addunyaa keessaa isa saffisaa ta’ee beekama. Haala mijataa keessatti saffisni isaa sa’aatii tokko keessatti kiilomeetira 300 ol ga’uu danda’a jedhamee gabaafama.
Risaanis yeroo gadi bu’u saffisa guddaa argachuu danda’a; garuu saffisa olaanaa baay’ee isaaf kennamu irratti safartuun walfakkaataa fi mirkanaa’aan yeroo hunda hin jiru.
Faayidaan risaa saffisa qofa miti. Saffisa, humna, ija qara qabu fi dandeettii bineensa qabachuu walitti makuun adamoo milkeessa.
Risaan akkamitti saffisa fayyadamee adamsa?
- Bineensa adda baasuu: Risaan ija isaa fayyadamuun bineensa adamfamu argata.
- Haala madaaluu: Sochii bineensaa, fageenya, lafa naannoo fi carraa ittiin qabachuu danda’u xiinxala.
- Dhihaachuu: Bineensa isaa itti dhihaachuuf qilleensa keessatti marsuu, suuta mucucaachuu ykn mukkeen fi tulluu fayyadamuu danda’a.
- Saffisa dabalu: Qoochoo raasuun ykn gadi bu’uun saffisa dabala.
- Rukuttaa: Miila isaa diriirsee qeensa isaatiin bineensa qabata ykn miidha.
- To’achuu: Bineensa qabate sana to’achuuf yaala; achiis bakka mijataa irratti nyaata.
Adamsi hundi tartiiba kanaan raawwatama jechuun miti. Risaan qurxummii nyaatu bishaanitti gadi bu’ee qurxummii qabachuu danda’a; risaan bosona keessa jiraatu ammoo mukkeen gidduutti saffisaan socho’ee bineensa qabata.
5. Meeshaalee Adamsaa Risaa
Risaan qaama isaa bineensota adamsee qabachuuf addatti madaqse qaba. Qaamoleen isaa adda addaa walta’anii hojjetu.
A. Ija ajaa’ibsiisaa
Risaan ija qara qabuun fageenya irraa bineensota adamfaman adda baasa. Iji isaa bal’ina fi bal’inaan mul’achuu isaatiin, akkasumas sochii bineensotaa hordofuu danda’uun, adamoo keessatti isa gargaara.
Namoonni tokko tokko risaan bineensa xiqqoo kiilomeetira hedduu irraa arguu danda’a jedhu. Garuu fageenyi inni itti arguu danda’u guddina bineensaa, ifa, haala qilleensaa fi wantoota biroo irratti hundaa’a. Kanaaf fageenya murtaa’e tokko akka waan yeroo hunda mirkanaa’eetti fudhachuun sirrii miti.
B. Qeensa cimaa
Miilli risaa qeensa qallo’aa fi qara qabu qaba. Qeensi kun bineensa qabachuu fi jabeessee harkatti tursiisuuf gargaara.
Gosoonni risaa miila adda addaa qabu. Risaan qurxummii adamsu, fakkeenyaaf, qurxummii mucucaataa qabachuuf mijatu qaba. Risaan bosona keessa jiraatu ammoo hoosistoota qabachuuf miila cimaa qabaachuu danda’a.
C. Afaan qallo’aa
Afaan risaa gara keessaatti qallo’ee foon tarsaasuuf isa gargaara. Afaan isaa meeshaa bineensa qabachuuf itti fayyadamu isa jalqabaa miti; hojii qabuu keessatti miilli fi qeensi isaa gahee guddaa qabu.
D. Qoochoo fi muruqa cimaa
Risaan qoochoo raasuu, qilleensa keessatti mucucaachuu fi qilleensa ho’aa ol ka’u fayyadamuun balali’a. Gosoonni hedduun isaanii qoochoo bal’aa qaban, qilleensa ol ka’u fayyadamuun humna qusachuu danda’u.
E. Hubannoo fi murteessuu
Risaan yeroo adamoo qilleensa, fageenya, sochii bineensaa fi balaa jiru madaala. Milkaa’inni adamoo isaa humna qofaan hin murtaa’u. Muuxannoo, yeroo sirrii filachuu fi haala jijjiiramaa irratti deebii kennuu irrattis hundaa’a.
6. Risaan Maal Nyaata?
Risaan foon nyaata. Haa ta’u malee, nyaanni isaa gosa risaa fi naannoo jireenyaa irratti hundaa’ee garaagarummaa qaba.
Hoosistoota
Haree, sinqii, bineensota xixiqqoo fi hoosistoota biroo adamsee nyaata. Gosoonni tokko tokko carraa argatanitti bineensota gurguddoo ta’anis qabachuu danda’u.
Qurxummii
Qurxummiin nyaata risaa qurxummii Afrikaa fi risaa mataa adii keessaa isa guddaa dha. Risoonni kun yeroo baay’ee haroowwan, laggeen fi qarqara bishaanii irratti adamoo gaggeessu.
Simbirroota biroo
Gosti risaa irratti hundaa’uun, simbirroota bishaanii, simbirroota dirree fi simbirroota biroo adamsee nyaachuu danda’a.
Bofa, qorrattii fi bineensota biroo
Bofni, qorrattiin fi bineensonni biroo tokko tokko nyaata gosoota risaa muraasaati.
Foon bineensota du’anii
Risoonni tokko tokko bineensota duraan du’anis nyaatu. Kunis reeffa naannoo irraa hir’isuuf gargaara.
Risaan yeroo hunda ofii isaatiin adamsee nyaata argata jechuun miti. Yeroo tokko tokko simbirroota biroo irraa nyaata fudhata; carraa argannaan foon bineensota du’aniis nyaata.
7. Marsaa Jireenyaa Risaa
Marsaan jireenyaa risaa wanta biraa nu barsiisa: jiraachuun isaa humna qofa irratti hin hundaa’u. Baay’ina dhalootaa, kunuunsa maatii fi eegumsa naannoo jireenyaa irrattis hundaa’a.
- Walbaruu fi walitti dhufeenya dhalootaa Gosoonni risaa hedduun yeroo walitti dhufeenya uumatan balali’uu isaanii agarsiisu. Walitti marsuu, saffisaan gadi bu’uu, sagalee dhageessisuu fi dandeettii balali’uu isaanii mul’isuun amala walbaruu keessaa ta’uu danda’a.
- Mana ijaaruu Risoonni yeroo baay’ee mukkeen gurguddoo, tulluu dhagaa ykn bakka nageenya qabu irratti mana ijaaru. Gosoonni hedduun isaanii mana duraan ijaarame waggoota itti aananitti irra deebi’anii fayyadamu.
- Hanqaaquu kaa’uu fi ho’isuun turuu Risaan dubartiin hanqaaquu muraasa kaa’a. Baay’inni hanqaaquu gosa irratti hundaa’ee garaagarummaa qaba. Warri isaa hanqaaquu ho’isuun hanga cuuciin keessaa ba’utti kunuunsu.
- Cuucii guddisuu Risoonni gurguddoon cuucii isaanii nyaachisu, balaa irraa eegu, akkasumas qoochoo fi miila isaanii akka guddatan gargaaru.
- Mana keessaa ba’uu fi balali’uu jalqabuu Risaan xiqqaan yeroo tokko mana keessaa ba’ee balali’uu jalqaba. Garuu kun of danda’ee jiraachuu jalqabe jechuu miti. Yeroo muraasaaf warra isaa irraa nyaata argachuu fi adamoo barachuu itti fufuu danda’a.
- Ga’eessummaa fi walhormaata Gosoonni risaa hedduun halluu guutuu ga’eessummaa fi dandeettii walhormaataa argachuuf waggoota hedduu barbaadu. Umuriin isaanii gosa, naannoo jireenyaa fi haala kunuunsa irratti hundaa’ee garaagarummaa qaba.
Risoonni hundi bara jireenya isaanii guutuu hiriyyaa tokko qofaan jiraatu jechuun sirrii miti. Haa ta’u malee, gosoonni hedduun isaanii yeroo dheeraaf walitti dhufeenya walhormaataa turuu danda’u.
8. Risaa Naannoo Afrikaa fi Itoophiyaa Keessatti
Afrikaan simbirroota adamoo gurguddoo hedduu qabdi. Risoonni naannoo haroowwanii fi laggeenii irraa kaasee hanga dirree margaa, tulluu fi naannoo dhagaa qabuutti bakka adda addaatti argamu.
Gosoota Risaa Itoophiyaa keessatti argaman
Itoophiyaan naannoo jireenyaa garaagaraa qabdi. Isaan keessaa gaarren, dirreen olka’aan, sululoonni, haroowwan fi lafti gadi bu’aan simbirroota hedduuf bakka jireenyaa ta’u.
Gosoota risaa fi simbirroota adamoo Itoophiyaa keessatti argamuu danda’an keessaa:
- Risaan Warqee: Naannolee tulluu fi dhagaa qaban tokko tokko keessatti argama.
- Risaan Verreaux: Risaan kun tulluu dhagaa qabu keessatti jiraata; baay’inaan bineensa hyrax jedhamu adamsee nyaata.
- Risaan Tawny: Risaan Afrikaa kun naannolee bal’aa fi garaagaraa keessatti jiraachuu danda’a.
- Risaan Qurxummii Afrikaa: Haroowwan, laggeen fi lafa bishaanii mijataa ta’e biratti argama.
- Risaan Waraanaa: Dirree margaa fi naannoo banaa ykn walakkaa banaa Afrikaa keessatti argama.
Gosti tokko tokko naannoo tokko keessatti jiraachuu isaa mirkaneessuuf ragaa saayinsii fi galmee simbirrootaa yeroo ammaa ilaaluu barbaachisa.
Faayidaa risaa sirna uumamaa Afrikaa keessatti qabu
Risaan bineensota biroo adamsee nyaachuun walitti dhufeenya uumamaa fi madaallii nyaataa naannoo keessatti gahee qaba. Gosoonni foon bineensota du’anii nyaatanis reeffa naannoo irraa hir’isuuf gargaara. Eegumsi risaa jechuun naannoo jireenyaa isaa, bakka inni mana itti ijaaratu, bakka nyaata itti argatuu fi bineensota inni nyaatu eeguu jechuudha.
9. Risaan Seenaa Uummattootaa fi Sirna Gadaa Dhala Namaa Keessatti
Risaan waggoota kumaatamaaf aadaa fi seenaa dhala namaa irratti dhiibbaa qabaachaa ture. Balali’uu isaa, bifa nama hawwatuu fi dandeettii adamoo isaa irraa kan ka’e, uummattoota hedduu biratti mallattoo humnaa fi aangoo ta’eera.
Masrii Durii
Amantii Masrii durii keessatti Horus, waaqa mataa sokorruu qabu, mootummaa fi eegumsa wajjin walqabata ture. Horus yeroo baay’ee sokorruu wajjin walqabsiifama; risaan qofa jechuun sirrii miti. Kunis fakkiiwwan simbirrootaa seenaa Masrii keessatti argaman hiikuuf barbaachisaa dha.
Roomaa Durii
Risaan mallattoo humnaa fi aangoo waraanaa Roomaa ta’eera. Raayyaan waraanaa Roomaa mallattoo risaa qabu, aquila jedhamee beekamu, baatee deema ture. Mallattoon kun kabaja waraanaa, aangoo mootummaa fi eenyummaa raayyaa waraanaa bakka bu’a ture.
Giriikii Durii
Risaan afoola durii fi mallattoolee amantii Giriikii keessatti mul’ata. Keessumaa Zewu, mootii waaqolii, wajjin walqabata; aangoo waaqaa fi mootummaa agarsiisuufis itti fayyadamaa turan.
Awurooppaa Bara Giddugaleessaa
Risaan mallattoo mootummaa, maatii moototaa fi mallattoo maatii olaanoo keessatti iddoo guddaa qaba ture. Gaachana, alaabaa fi mallattoo mootummaa irratti mul’achuun aangoo, gootummaa, kabajaa fi mootummaa agarsiisa ture.
Ameerikaa
Risaan mataa adii qabu (Bald Eagle) bara 1782 mallattoo biyyaalessaa Ameerikaa ta’ee filatame. Innis mallattoo bilisummaa, humnaa fi eenyummaa biyyaalessaa ta’ee beekama.
Risaan addunyaa ammayyaa keessatti
Har’a risaan mallattoo biyyaalessaa, mallattoo waraanaa, asxaa kilaboota ispoortii, dhaabbilee barnootaa, dhaabbilee daldalaa fi hojiiwwan eegumsa uumamaa keessatti mul’ata. Yeroo baay’ee mul’ata fagoo, hoggansa, murannoo, bilisummaa fi dorgommii keessatti caalmaa agarsiisuuf itti fayyadamu.
Hiikni kun aadaa garaagaraa keessatti garaagarummaa qaba. Uummanni hundi risaa hiika tokkoon hin ilaalu; mallattoo aadaa risaa fi amala saayinsii risaa adda baasuun barbaachisaa dha.
10. Risaan Mallattoo Hoggansaa fi Caalmaati
Risaan fakkeenya milkaa’ina dhala namaatiif ooluu danda’a. Dandeettiiwwan uumamaa isaa hojii hoggansaa, barnootaa, ispoortii, daldalaa fi misooma hawaasaa wajjin walbira qabuu ni dandeenya.
Mul’ata fagoo
Risaan carraa adda baasuu fi naannoo isaa hubachuu fakkeenya godhata. Dhalli namaas kaayyoo isaa beekuu, carraa adda baasuu fi hojii isaa irratti xiyyeeffachuu qaba.
Saffisaa fi murteessaa ta’uu
Risaan carraa argannaan yeroo sirriitti tarkaanfii fudhachuu danda’a. Kunis qophaa’ina, yeroo sirrii fi murtoo ariifataa fakkeenya godhata.
Sirrummaa
Adamsi risaa qophii, xiyyeeffannoo fi raawwii sirrii barbaada. Kunis hojii keessatti kaayyoo ifaa qabaachuu fi sirriitti raawwachuu agarsiisa.
Dandamannaa
Risaan naannoo rakkisaa keessatti jiraachuu danda’a. Kunis rakkoo dandamachuu fi gufuuwwan keessa darbuuf murannoo qabaachuu fakkeenya godhata.
Caalmaa
Risaan dandeettii isaa fayyadamuun jiraata. Kunis hojii keessatti sadarkaa olaanaa bira ga’uuf beekumsa, shaakala, madaqina fi carraaqqii itti fufiinsa qabu barbaachisuu agarsiisa.
Isaan kun hiika fakkeenyaa ti. Risoonni yaada hoggansaa ilmaan namaa akkuma hubatanitti hubatu jechuun garuu miti.
11. Rakkoolee fi Balaa Risaa Mudatan
Risoonni humna cimaa qabaatanis, rakkoolee naannoo uumamaa fi hojii dhala namaatiin uumaman irraa bilisa miti. Bineensi humna guddaa qabu illee naannoon jireenyaa isaa yoo manca’e balaaf saaxilamuu danda’a. Balaa gurguddoo risoota mudatan keessaa:
- Manca’uu naannoo jireenyaa: Muka muruu, babal’ina qonnaa, albuuda baasuu fi magaalaa babal’isuun bakka risaan mana ijaaru fi nyaata itti argatu mancaasuu danda’a.
- Summaa’uu: Qoricha farra ilbiisotaa, summii reeffa bineensotaa irratti kaa’amu fi sibiila liidii rasaasa keessaa dhufu risoota miidhuu ykn ajjeesuu danda’a.
- Madda elektirikii fi wantoota biroo waliin walitti bu’uu: Sararoonni ibsaa, mishiinonni qilleensa irraa humna ibsaa oomishan, konkolaataan fi meeshaaleen biroo balaa fiduu danda’u.
- Ajjeechaa namaa: Namoonni tokko tokko risoonni horii ykn bineensota adamoo isaanii miidhu jedhanii yaaduun ajjeesu.
- Nyaata dhabuu: Baay’inni bineensota nyaata isaanii hir’achuun milkaa’ina walhormaataa fi jiraachuu isaanii irratti dhiibbaa geessisa.
- Daldala seeraan alaa: Hanqaaquu, rifeensa ykn risaa lubbuun jiru seeraan alatti walitti qabuu fi daldaluun balaa biraa dha.
Risoota akkamitti eeguu dandeenya?
- Tulluu, mukkeen gurguddoo, lafa bishaanii fi naannoo jireenyaa barbaachisaa ta’e eeguu.
- Summii nyaata bineensotaa keessa seenuu danda’u hir’isuu.
- Sararoota ibsaa fi meeshaalee biroo balaa risaa hir’isanitti ijaaruu.
- Seera eegumsa bineensotaa hojiirra oolchuu fi daldala seeraan alaa ittisuu.
- Baay’ina risootaa qorannoo saayinsii amanamaa ta’een hordofuu.
- Hawaasaaf faayidaa simbirroota adamoo ibsuun hubannoo uumuu.
Gosoonni risaa hundi sadarkaa balaa walfakkaataa keessa hin jiran. Haalli eegumsa isaanii gosa tokko tokkoon madaalamuu qaba. Kanaaf galmee yeroo ammaa kan Dhaabbata Idil-addunyaa Eegumsa Uumamaa (IUCN Red List) ilaaluun barbaachisaa dha.
12. Shaampiyoonaan Dhugaa Eenyu: Risaa Moo Sokorruu?
Deebiin isaa gosa dorgommii madaalamu irratti hundaa’a. Gosa dorgommii Dorgomaa beekamaa Sababa Saffisa gadi bu’uu keessatti Peregrine Falcon Saffisa gadi bu’uu olaanaa ta’eef beekama. Risoota hoosistoota adamsoo Risaan Warqee Bineensota lafaa adda addaa adamsee qabachuu danda’a. Adamsa bosona keessa Risaan Harpii Miila cimaa fi dandeettii mukkeen gidduutti socho’uu qaba. Adamsa qurxummii Risaan Qurxummii Afrikaa Qurxummii qabachuuf mijataa dha. Risoota Afrikaa keessaa adamsitoota gurguddoo Risaan Waraanaa Simbirroota, bofota fi hoosistoota adamsee nyaata. Qilleensa keessatti yeroo dheeraa mucucaachuu Gosa irratti hundaa’a Qilleensa, bal’ina qoochoo fi haala naannoo irratti hundaa’a.
Saayinsiin gosoota risaa hunda walitti qabee dandeettii adamoo waliigalaatiin shaampiyoonaa tokko murteesse hin qabu. Milkaa’inni adamoo bineensa adamfamu, naannoo, haala qaamaa fi carraa irratti hundaa’a. Kanaaf, maqaan “Risaa Saffisaa fi Adamsa Keessatti Shaampiyoonaa” jedhu maqaa kabajaa fi fakkeenyaa ta’ee, saffisa, humna, sirrummaa fi dandeettii adamoo risaa ibsa.
13. Dhugaa Dinqisiisoo Waa’ee Risaa
- Risoonni ardiilee addunyaa hedduu keessatti argamu; garuu gosoonni adda addaa naannoo adda addaa keessa jiraatu.
- Risoonni hedduun qilleensa ho’aa ol ka’u, kan thermal jedhamu, fayyadamuun humna qusataa balali’u.
- Afaan qallo’aan fi qeensi cimaa isaanii hojii adda addaa qabu; waliin ta’uun bineensa qabachuu fi foon nyaachuuf isaan gargaara.
- Gosoonni risaa tokko tokko waggoota kurnan hedduu jiraachuu danda’u. Umuriin isaanii garuu naannoo jireenyaa fi haala kunuunsaa irratti hundaa’a.
- Risaan mataa adii qabu yeroo xiqqaa ta’u bifti isaa adda; mataa fi eegee adiin isaa yeroo ga’eessa ta’u mul’ata.
- Peregrine Falcon, malee risaan miti, yeroo baay’ee simbirroo saffisa gadi bu’uu keessatti addunyaa irratti beekamaa dha.
14. Xumura: Dhaala Risaa Saffisaa fi Adamsa Keessatti Shaampiyoonaa
Seenaa risaa jechuun seenaa jijjiirama sanyii, madaqina, jiraachuu fi dhiibbaa inni aadaa dhala namaa irratti qabuudha.
Yeroo jijjiirama sanyii waggoota miliyoona hedduu keessatti raawwatame, gosoonni risaa adda addaa dandeettii naannoo tulluu, bosona, dirree fi lafa bishaanii keessatti adamuu isaan gargaaran horatan. Ija qara qabuun, qoochoo cimaa, miila fi afaan isaa fayyadamuun bineensota adamoo ajaa’ibsiisoo ta’an.
Seenaa dhala namaa keessatti risaan mallattoo aangoo, bilisummaa, gootummaa, hoggansaa fi caalmaa ta’ee tajaajileera. Garuu uumama keessatti milkaa’inni isaa humnaan ol’aantummaa qabaachuu qofa miti. Naannoo walxaxaa keessatti jiraachuu, walhormaata gaggeessuu fi sanyii isaa itti fufsiisuudha.
Risaan akkasumas bineensonni humna guddaa qaban illee naannoo fayyaa qabu akka isaan barbaachisu nu yaadachiisa. Risoota eeguun lafa jireenyaa isaanii fi walitti dhufeenya uumamaa isaan jiraachisu eeguu jechuudha.
Kanaaf, “Risaa Saffisaa fi Adamsa Keessatti Shaampiyoonaa” jechuun simbirroo saffisa, sirrummaa adamoo fi dandeettii uumamaa olaanaa qabu kabajuuf maqaa mijataa dha. Maqaan kun caalmaa risaa dinqisiifata; garaagarummaa gosoota isaa fi sirrii ta’uu saayinsiis ni kabaja.
15. Wabiiwwan fi Madda Odeeffannoo Dabalataa
Barruu kana kitaaba, marsariitii ykn maxxansa barnootaaf fayyadamuuf, maddoota amanamoo armaan gadii irraa odeeffannoo dabalataa mirkaneeffachuun ni gorfama.
- Cornell Lab of Ornithology — All About Birds: waa’ee baayoloojii simbirrootaa, amala isaanii fi adda baasuu.
- International Union for Conservation of Nature — The IUCN Red List: sadarkaa balaa fi eegumsa gosoota bineensotaa.
- BirdLife International — BirdLife International: eegumsa simbirrootaa, raabsa isaanii fi gosoota balaa keessa jiranii.
- Smithsonian National Museum of Natural History — National Museum of Natural History: seenaa uumamaa fi jijjiirama sanyii.
- Encyclopaedia Britannica — Britannica: seensa waliigalaa waa’ee risaa, baayoloojii fi ramaddii isaa.
Maddoonni kun qorannoo dabalataaf ni gorfamu. Haa ta’u malee, saffisa sirrii, bara jijjiirama sanyii fi raabsa risaa naannoo murtaa’e keessatti argamuu isaa ilaalchisee odeeffannoon tokkoon tokkoon isaa osoo hin maxxanfamin dura madda isaa irraa mirkanaa’uu qaba.
Mata-duree xiqqaa: Seenaa, Saffisa, Humna Adamsaa, Jijjiirama Sanyii fi Dhaala Addunyaa Risaa.
Amajjii 2019
Kadiir Abdullaxiif Hajjii
Maddi: Kitaaba Risaa Bokkaa Mooye irraa fudhatame!
Nu Qunnamaa
Download apps: Kadiir Tech
Visit Website: Kadiir
Join Telegram: Kedir Abdulatif Haji
Join TikTok: Kedir Abdulatif
Follow Page: Kedir Abdulatif Haji
Watch YouTube:Kedir Abdulatif
See Twitter (X):Kedir Abdulatif Haji





