Maanguddoo fi Mammaaksa, Kutaa 1ffaa

Maanguddoo fi Mammaaksa, Kutaa 1ffaa

1. Hariiroo Maanguddoofi Mammaaksaa

Mammaaksi kuusaa beekumsaa, ogummaa, muuxannoo fi falaasama uummata tokkoo keessaa isa guddaadha. Beekumsii fi muuxannoon kun immoo yeroo baay’ee maanguddoota biratti kuufamee argama. Maanguddoonni jireenya dheeraa keessa darbuun waan hedduu argan, dhaga’an, baratan, qoratan fi muuxatan irraa ka’uun yaada isaanii karaa salphaa, miidhagaa fi hubannoo qabuun ibsuu danda’u. Karaalee isaan ittiin beekumsa isaanii dabarsan keessaa tokko mammaaksadha.

Hariiroon maanguddoo fi mammaaksaa hariiroo cimaa fi wal irraa hin cinneedha. Sababni isaa, maanguddoonni qabeenya mammaaksaa guddaa kan qaban yoo ta’u, mammaaksis meeshaa isaan ittiin muuxannoo jireenyaa isaanii dhalootaaf dabarsan ta’a. Yeroo baay’ee maanguddoonni dubbii isaanii mammaaksaan jalqabuu, mammaaksaan cimsuu fi mammaaksaan xumuruudha. Kunis yaada isaanii akka salphaatti hubatamu, akka qalbii namaa keessa galu fi akka yeroo dheeraaf yaadatamu taasisa.

Uummata Oromoo keessatti maanguddoonni bakka guddaa qabu. Isaan barsiisota, gorsitoota, araarsitoota, murteessitootaa fi eegdota aadaa ta’anii tajaajilu. Yeroo wal-dhabdeen uumamu, yeroo murtiin barbaadamu, yeroo gorsi kennamu fi yeroo seenaa fi duudhaan ibsamu maanguddoonni dura dhaabbatu. Haala kana keessatti mammaaksi meeshaa isaanii isa guddaa ta’ee tajaajila.

Mammaaksi maanguddootaaf afaan lammaffaa jechuun ni danda’ama. Sababni isaa, isaan yaada dheeraa jechoota muraasa keessatti walitti qabanii dubbachuuf mammaaksatti fayyadamu. Fakkeenyaaf, yeroo nama ariifatu gorsu:

“Ariifataan horii gata.” jedhuun murtiin ariifachiisaan miidhaa akka fidu akeekkachiisu.

Yookaan yeroo dhugaa irratti dubbatan:

“Dhugaan ni qal’atti malee hin cittu.”

jedhuun dhugaan yeroo muraasaaf ukkaamfamuu danda’us dhumarratti akka injifattu ibsu.

Kanaaf, maanguddoonni mammaaksa qofa hin dubbatani; isaan mammaaksa keessa jiru hiikanii, yeroo isaa irratti hiika sirrii kennanii hawaasa barsiisu. Mammaaksi beekumsa maanguddootaa kan calaqqisiisu yoo ta’u, maanguddoonnis eegdotaa fi dabarsitoota mammaaksaa ti.

Walumaagalatti, hariiroon maanguddoo fi mammaaksaa hariiroo beekumsaa, aadaa fi muuxannoo irratti hundaa’e dha. Maanguddoonni qabeenya mammaaksaa tiksanii dhalootaaf dabarsu; mammaaksis ogummaa fi falaasama maanguddootaa hawaasa keessatti tursiisu. Kanaaf, mammaaksi afaan maanguddootaa fi maanguddoonni mana kuusaa mammaaksaa jechuun ni danda’ama.

2. Maanguddoota Akka Kuusaa Beekumsaatti

Maanguddoonni hawaasa keessatti akka mana kuusaa beekumsaa fi muuxannootti ilaalamu. Sababni isaa, isaan turtii yeroo dheeraa keessa jiraachuun jireenya keessatti waan hedduu argaa, dhagayaa, barataa fi muuxataa turaniiru. Muuxannoon isaanii kitaabota keessatti qofa kan argamu osoo hin taane, jireenya dhugaa hawaasummaa keessatti kan qoratamee fi mirkanaa’eedha.

Uummata Oromoo keessatti maanguddoonni bakka olaanaa kan qaban keessaa tokko beekumsa isaanii irraa kan ka’e dha. Isaan rakkoo fi furmaata isaa, milkaa’inaa fi kufaatii, nagaa fi wal-dhabdee, akkasumas aadaa fi duudhaa hawaasaa gadi fageenyaan waan beekaniif yeroo baay’ee akka gorsitootaa fi murteessitootaatti kabajamu. Muuxannoo maanguddoonni walitti qaban keessaa muraasni:

  • Jireenya dhuunfaa – rakkoo fi milkaa’ina jireenyaa irraa baratan.
  • Hariiroo maatii – akkaataa maatiin itti ijaaramuu fi tikfamu.
  • Qonnaa fi horsiisa – mala hojii, horsiisa, qonnaa fi bulchiinsa qabeenyaa.
  • Araaraa fi mootummaa – wal-dhabdee hiikuu fi murtii kennuu, sirna gadaa gaggeessuu.
  • Aadaa fi safuu – duudhaa, naamusa fi eenyummaa uummataa tiksuufi ittiin jiraachuu.
  • Seenaa fi duudhaa uummataa – waan dhaloonni darbe keessa darbe kuusanii dhalootaaf dabarsuu.

Maanguddoonni beekumsa kana hunda jecha dheeraan ibsuu irra, mammaaksaan gabaabsanii fi miidhagsanii dabarsu. Kunis akka namoonni salphaatti baratan, hubatan, yaadatan fi hojii irra oolchan ittiin jiraatan taasisa.

2.1. Fakkeenyaalee Mammaaksaa

“Gorsa diddu du’a hin diddu.”

Mammaaksi kun namni gorsa gaarii fudhachuu dide rakkoo fi balaa irraa of baraaruu akka hin dandeenye ibsa. Ergaan isaa gorsa maanguddootaa kabajuu fi dhaggeeffachuun barbaachisaa akka ta’e barsiisa.

“Kan deemee fi deegatu waa arga.”

Kunis namni hojii hojjetu, carraaqqii godhuu fi bakka garaagaraa deemu beekumsa, muuxannoo fi bu’aa akka argatu ibsa. Jireenya keessatti milkaa’inni hojii fi tattaaffii irraa akka maddu barsiisa.

“Eegee fi gaabbiin duuba oolti.”

Mammaaksi kun namni murtii isaa keessatti of eeggannoo gochuu akka qabu ibsa; sababni isaas gaabbiin yeroo baay’ee hojii booda dhufa.

2.2. Gahee Maanguddootaa Beekumsa Dabarsuu Keessatti

Maanguddoonni beekumsa isaanii karaa adda addaatiin dhalootaaf dabarsu. Isaan keessaa:

  • Mammaaksa,
  • Hiibboo,
  • Seenaa,
  • Sheekkoo,
  • Gorsa,
  • Araara,
  • Walga’ii jila aadaa, fayyadamu.

Keessumaa mammaaksi karaa beekumsa dabarsuu keessatti meeshaa cimaa dha. Sababni isaa, yaada bal’aa jechoota muraasa keessatti qabatee waan dabarsuuf.

Walumaagalatti, maanguddoonni kuusaa beekumsaa, ogummaa fi muuxannoo hawaasaati. Waan jireenya keessatti baratan mammaaksa keessatti kuusanii dhaloota itti aanuuf dabarsu. Kanaaf, mammaaksi afaan maanguddootaa yoo ta’u, maanguddoonnis mana kuusaa beekumsaa fi falaasama uummata Oromoo ti. Beekumsa isaanii kabajuu fi irraa barachuun immoo itti fufiinsa aadaa, duudhaa fi safuu hawaasaa mirkaneessa.

3. Afaan Maanguddootaa

Mammaaksi afaan maanguddootaa jedhamee waamamuun isaa sababaa guddaa qaba. Maanguddoonni yeroo dubbatan, haasaan isaanii yeroo baay’ee mammaaksaan kan guutame ta’a. Kunis mammaaksi yaada bal’aa jechoota muraasaan ibsuu, dubbii mi’eessuu, gorsa kennuu fi murtii dabarsuuf waan mijatuufi.

Uummata Oromoo keessatti maanguddoonni ogummaa dubbii qabu. Isaan dubbii dheeraa fi walxaxaa ta’e gara jecha gabaabaa fi hiika guddaa qabuutti jijjiiru. Kanaaf yeroo mariin dheeraatu, wal-dhabdeen uumamu ykn murtiin barbaadamu, mammaaksi akka meeshaa qunnamtii fi murtii ta’ee tajaajila. Oromoon akkana jechuun mammaaksa ibsa:

“Dubbiin dubbii fida; mammaaksi dubbii fixa.”

Hiikni isaa dubbii irratti dubbii dabaluun marii dheereessuu danda’a; garuu mammaaksi yaada walxaxaa tokkoon hiikuu fi murtii irra geessuu danda’a jechuu dha. Kanaaf maanguddoonni yeroo baay’ee mammaaksaan marii xumuru ykn kallattii sirrii irratti deebisu. Mammaaksi:

“Dubbiin guddatteef; harreetti hin fe’an.”

jedhu kun yeroo mariin dheeraatu, wal-dhabdeen uumamu ykn murtiin barbaadamu, haasofni akka dhumuufi gabaabbatuuf keessatti fayyadama guddaa qaba. Hiikni isaa, akkuma harree irratti ba’aa daangaa hin qabne fe’uun hin danda’amne, dubbii daangaa malee dheeressuunis bu’aa akka hin qabne agarsiisa.

Yeroo baay’ee namoonni marii tokko keessatti yaada wal fakkaatu irra deddeebi’anii dubbachuun yeroo gubu. Haalli akkanaa furmaata fiduu mannaa wal-xaxiinsa dabaluu danda’a. Kanaaf maanguddoonni mammaaksa kana fayyadamuun marii gara xumuraatti fidu. Mammaaksichi ergaa armaan gadii dabarsa:

  • Dubbii gabaabsuun ogummaadha.
  • Mariin bu’aa qabu xumura qabaachuu qaba.
  • Murtiin yeroo isaa irratti kennamuu qaba.
  • Wal-dhabdeen yeroo dheeraa akka hin harkifanne furmaata argachuu akka qabu.
  • Yeroon qabeenya waan ta’eef dubbii faayidaa hin qabne dheeressuun sirrii akka hin taane.

Sirna araaraa Oromoo keessatti maanguddoonni yeroo mariin daangaa darbe, yaadni wal fakkaatu irra deddeebi’amee yeroo dubbatamu, mammaaksa kana jechuun ykn mammaakun namoota gara murtii fi waliigaltee irratti akka xiyyeeffatan taasisa.

Mammaaksi “Dubbiin guddatteef; harreetti hin fe’an” jedhu, dubbii gabaabsuu qofa osoo hin taane, yeroo sirnaan fayyadamuu, murtii kennuu fi furmaata barbaaduu barsiisa. Kunis falaasama Oromoo keessatti ogummaan dubbii baay’isuu osoo hin taane, yeroo barbaachisutti dubbii xumuruun akka ta’e agarsiisa.

“Dubbiin guddatteef; harreetti hin fe’an.”

jechuun dubbii daangaa dabarsanii dheeressuu irra, yaada ifaan murtii irra gahuu wayya jechuun barsiisa.

3.1. Mammaaksa fi Ogummaa Dubbii Maanguddootaa

Maanguddoonni mammaaksa fayyadamuun:

  • Gorsa kennu,
  • Araara buusu,
  • Dogoggora qeequ,
  • Safuu barsiisu,
  • Murtii kennu,
  • Beekumsa dabarsu.

Yeroo baay’ee namni tokko dubbii ifatti himuun nama mufachiisuu danda’u, maanguddoonni garuu mammaaksaan dubbatanii ergaa isaanii nama biraan gahuu danda’u. Kunis ogummaa dubbiiti.

3.2. Fakkeenyaalee Mammaaksaa

Yeroo namoonni wal lolan ykn wal arrabsan maanguddoonni akkana jedhu:

“Arrabni lafee hin qabu; lafee cabsuu danda’a.”

Mammaaksi kun dubbiin badaan miidhaa guddaa geessisuu akka danda’u akeekkachiisa. Namoonni afaan isaanii eeggachuu akka qaban barsiisa. Akkasumas:

“Gorsa diddu du’a hin diddu.”

Namni gorsa gaarii didu rakkoo keessaa akka hin baane ibsa. Yookaan:

“Ariifataan horii gata.”

Murtiin ariifachiisaan yeroo baay’ee dogoggora akka fidu akeekkachiisa. Namni tokko daddafee murteessee, daddafee akkaa hin gaabbine gorsa. Namni ariifatan namaan wal dhaba, hojii dhaba, fira, hiriyaa dhaba, mala dhaba. Kanaafuu ilma namaa irraa tasgabbiitu barbaachisa jechuudha. Mammaaksi biroos:

“Dony’i hiriyaa dhaba; tuffataan hiree dhaba.” jedha. 

Jireenya hawaasummaa keessatti amalli namoomaa, gaaromaa, wayyoomaa, gara-laafummaa, hariiroo jireenyaafi Adeemsa sochii adda addaa keessatti barbaachisaadha. Namni tokko yoo maruma harka gate, hiriyaa ykn fira dhaba. Dony’ummaa keessa darbe gaarii miti jechuudha. Kennuun yaada qabaachuu irraa eegala, hirmaachuu irraa eegala. 

Tuffiinis xiqqaa jedhanii waanuma hunda yoo dhiisan hiree guddaa ta’uu malu nama dhabsiisa jechuudha. Mammaaksi kun amala namaa, hariiroo hawaasaa fi carraa jireenyaa wajjiin walitti hidhata. Oromoon jireenya keessatti hojii qofa osoo hin taane amalli gaarii fi walitti dhufeenya gaariin akka nama milkeessutti amana.

A. Dony’i Hiriyaa Dhaba

“Dony’i” jechuun nama maruma of qofaaf jiraatu, kan nama biraa hin gargaarre, nama hirmaannaa hin qabne jechuudha. Namni akkanaa yeroo dheeraa keessatti jaalala, kabajaa fi hiriyummaa nama biraa dhabuu danda’a. Kanaaf:

  • Walgargaarsi barbaachisaa dha.
  • Hirmaannaan hawaasaa nama kabachiisa.
  • Kennuun fi qooduun hariiroo cimaa uuma.

B. Tuffataan Hiree Dhaba

“Tuffataa” jechuun nama waan xiqqaa fakkaatu salphisee ilaalu, carraa isa mudatu tuffatu jechuu dha. Jireenya keessatti carraan guddaan yeroo baay’ee wantoota xixiqqoo irraa eegala. Namni waan xiqqaa tuffatu carraa guddaa dhabuun isaa hin oolu. Kunis barsiisa:

  • Waan xiqqaa hin tuffatin.
  • Carraa kamiyyuu sirriitti ilaali.
  • Hojii xixiqqoo irraa milkaa’inni guddaan dhalachuu danda’a.

Mammaaksichi kuni hojii, hirmaannaa fi amala gaarii walitti hidha. Namni hirmaatu hiriyaa argata; namni carraa kamiyyuu kabaju immoo milkaa’ina argata. Kanaaf Oromoon wal-gargaarsa, hirmaannaa fi hojii jabaa waliin deemuu akka qabu barsiisa.

3.3. Mammaaksi Araaraa Keessatti

Gaheen mammaaksaa araara keessatti guddaadha. Yeroo wal-dhabdeen uumamu, maanguddoonni mammaaksaan garaa namootaa laaffisanii araara buusu. Fakkeenyaaf:

“Harki dabaree wal dhiqa.” jedhanii wal gargaaruun fi waliif jiraachuun barbaachisaa akka ta’e yaadachiisu.

Yookaan:

“Firri wal lola malee gaafa rakkoo wal irratti hin laalu.” jedhanii hariiroon firummaa caalaatti akka cimu gorsu.

Walumaagalatti, mammaaksi afaan maanguddootaa jechuun ni danda’ama. Sababni isaa maanguddoonni yaada isaanii mammaaksaan ibsu, gorsa isaanii mammaaksaan cimsu, akkasumas murtii isaanii mammaaksaan xumuru. Mammaaksi ogummaa dubbii isaanii calaqqisiisa; maanguddoonnis kuusaa mammaaksaa fi beekumsa uummata Oromoo ti. Kanaaf, mammaaksi afaan maanguddootaa ta’ee dhalootarraa dhalootatti beekumsa, safuu fi falaasama Oromoo dabarsaa jira.

Maanguddoo fi Mammaaksa, Kutaa 2ffaan Itti Fufa…

Qopheessaan: Kadiir Abdullaxiif Hajjii

Nu Qunnamaa

Download apps: Kadiir Tech
Visit Website: Kadiir
Join Telegram: Kedir Abdulatif Haji
Join TikTok: Kedir Abdulatif
Follow Page: Kedir Abdulatif Haji
Watch YouTube:Kedir Abdulatif
See Twitter (X):Kedir Abdulatif Haji

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Scroll to Top