Boqonnaa 3: Mammaaksa Waa’ee Mammaaksaa
3.1. Waa’ee Mammaaksaa
Afoola Oromoo keessatti mammaaksi bakka guddaa kan qabu yoo ta’u, mammaaksa mataa isaa ibsanii waa’ee faayidaa, humna, miidhagina fi gahee isaa himan illee ni arganna. Mammaaksonni akkasii “Mammaaksa Waa’ee Mammaaksaa” jedhamanii beekamu. Isaan kun mammaaksi maal akka ta’e, maaliif akka fayyadamu, hammam akka barbaachisu fi maal akka bakka bu’u ibsu.
Uummanni Oromoo mammaaksa akka meeshaa dubbii mi’eessu, yaada gadi fagoo ibsu, araara buusu, barsiisu fi murtii kennuuf gargaarutti ilaala. Kanaaf, waa’ee mammaaksaa ibsuuf illee mammaaksa fayyadamuun falaasama afoolaa Oromoo keessatti beekamaadha.
Mammaaksi afoola keessaa afoola ta’ee qofa hin ilaalamu. Inni kuusaa beekumsaa, falaasama jireenyaa, safuu hawaasaa fi muuxannoo dhaloota hedduu of keessaa qaba. Kanaaf uummanni Oromoo yeroo mammaaksa ibsu, akka qabeenya aadaa fi burqaa ogummaa guddaatti ilaala. Mammaaksonni waa’ee mammaaksaa dubbatanis ilaalcha kana calaqqisiisu. Mammaaksa waa’ee mammaaksaa keessatti dhimmoota hedduun kaafamu. Isaan keessaa:
- Faayidaa mammaaksaa,
- Humna dubbii keessatti qabu,
- Miidhagina afaan keessatti qabu,
- Gahee barsiisummaa isaa,
- Qooda araaraa fi murtii keessatti qabu,
- Beekumsaa fi ogummaa inni kuusu, fi kkf kanneen ijoodha.
Mammaaksota Oromoo keessatti bakka mammaaksi waa’ee mammaaksaa qabu akka armaan gadiitti ibsama:
“Dubbiin dubbii fida; mammaaksi dubbii fixa.”
Mammaaksi kun gahee mammaaksi marii fi haasawa keessatti qabu agarsiisa. Dubbiin yeroo dheeraaf deemuu danda’a; garuu mammaaksi yaada wal-xaxaa gabaabsee murteessa. Akkasumas:
“Dubbiin mammaaksa malee, ittoon soogidda malee hin mi’aayu.”
Mammaaksi kun haasawni mammaaksa hin qabne mi’aa fi miidhagina akka dhabu ibsa. Akkuma ittoon soogidda malee mi’aa hin qabne, dubbii mammaaksa malee dubbatamus guutuu ta’ee hin mul’atu. Kana malees:
“Aak jedhan waa tufan; mammaakan waa himan.”
Mammaaksi kun yaada gadi fagoo kallattiidhaan osoo hin taane karaa ogummaa fi hubannoo keessaatiin ibsuun akka danda’amu agarsiisa.
Kanaaf, mammaaksa waa’ee mammaaksaa qorachuun jechuun faayidaa, humna, miidhagina fi falaasama mammaaksaa mataa isaa qorachuu jechuudha. Boqonnaan kunis mammaaksota waa’ee mammaaksaa dubbatan walitti qabuun hiika isaanii, ergaa isaanii fi gahee isaanii bal’inaan ibsa.
3.2. “Dubbiin Dubbii Fida; Mammaaksi Dubbii Fixa”
Mammaaksa Oromoo keessatti beekamoo fi yeroo baay’ee dubbataman keessaa tokko:
“Dubbiin dubbii fida; mammaaksi dubbii fixa.” kan jedhuudha.
Mammaaksi kun gahee fi humna mammaaksi haasawa, marii fi falmii keessatti qabu ibsa. Namoonni yeroo wal dubbisan yaadni tokko yaada biraa dhalcha; gaaffiin tokko deebii biraa fida; dubbiin tokko immoo dubbii biraa kakaasa. Kanaaf mariin yeroo baay’ee dheerachuu danda’a. Haata’u malee, mammaaksi yaada bal’aa fi wal-xaxaa jechoota muraasaan ibsuu waan danda’uuf marii sana gara xumuraatti geessa.
3.2.1. Hiika Mammaaksichaa
Jechi “Dubbiin dubbii fida” jedhu, haasawni fi mariin uumamaan wal irraa akka dhalatan agarsiisa. Yeroo namni tokko yaada dhiyeessu, namni biraa yaada sana irratti mari’ata, deeggara ykn morma. Kana irraa ka’uun mariin dheeraa fi walxaxaa ta’uu danda’a.
Jechi “Mammaaksi dubbii fixa” jedhu immoo, mammaaksi murtii, gorsa ykn yaada cimaa of keessaa qabuun marii sana gara furmaataatti geessuu akka danda’u ibsa. Mammaaksi yaada dheeraa gabaabsee ibsuu qofa osoo hin taane, namoota marii keessa jiran akka irratti walii galan taasisa.
3.2.2. Mammaaksa Araara Keessatti
Yeroo wal-dhabdeen adda addaa uumamu, maanguddoonni mammaaksa fayyadamuun gara araaraatti namoota qajeelchu. Falmii dheeraa booda mammaaksa tokko dubbatanii yaada hunda walitti qabanii furmaata kennu. Fakkeenyaaf, yommuu namoonni lama walitti mufatan keessatti maanguddoonni:
“Ani jechuun wal dhabsiisa; nuti jechuun walitti qaba.”
jedhanii tokkummaa fi waliigaltee irratti xiyyeeffatan. Kunis mammaaksi dubbii dheeraa akka xumuru agarsiisa.
3.2.3. Mammaaksa Murtii Keessatti
Sirna Gadaa fi sirna araaraa Oromoo keessatti mammaaksi gahee guddaa qaba. Maanguddoonni yeroo murtii kennan jechoota isaanii ragaa, dhugaa, seeraa fi muuxannoo jireenyaa irratti hundeessu. Mammaaksi immoo meeshaa isaanii isa guddaa keessaa tokko dha.
Yeroo wal-dhabdeen uumamu, maanguddoonni ariitiidhaan murtii kennuu osoo hin taane, dhimma sana gadi fageenyaan qoratu. Ergasii ragaa fi dhugaa irratti hundaa’anii haasawuun mammaaksan dubbii isaanii mi’eessanii mammaaksa sirrii fayyadamuun murtii isaanii cimsu. Kunis murtiin isaanii akka fudhatama argatu, akka ifa ta’u fi akka haqa irratti hundaa’u gargaara. Fakkeenyaaf:
“Dhugaan ni qal’atti malee hin cittu.” jedhu.
Mammaaksi kun dhugaan yeroo muraasaaf ukkaamfamuu, dhokfamuu ykn hacuucamuu danda’us, dhuma irratti ifa baatee mul’atti jechuun barsiisa. Kanaaf maanguddoonni murtiin isaanii soba ykn loogii irratti osoo hin taane dhugaa irratti hundaa’uu akka qabu yaadachiisu. Mammaaksichi:
- Haqa kabajuu barsiisa,
- Dhugaa barbaaduu jajjabeessa,
- Murtiin haqaa yeroo fudhatus ni injifata jedhu,
- Namoota sobaan murtii jallisuuf yaalan akeekkachiisa.
Akkasumas mammaaksi biraa:
“Wal-dhabee kan hin araaramne sheeyxaana qofa.” jedha.
Hiikni isaa namoonni wal-dhaban araaramuu danda’u; dhiifama waliif gochuun amala namaa fi safuu Oromoo keessaa isa guddaa dha. Kan araara didu, jibba qabatee itti fufu fi nageenya diigu garuu karaa gaarii irra hin jiru jechuun akeeka. Mammaaksichi:
- Araara jajjabeessa,
- Dhiifama barsiisa,
- Wal-jibbiinsa xiqqeessa,
- Tokkummaa hawaasaa cimsa.
Sirna araaraa Oromoo keessatti yeroo maanguddoonni wal-dhabdoota araarsu, mammaaksa kana fayyadamuun gara waliigaltee fi nageenyaatti isaan qajeelchu. Mammaaksotni murtii keessatti fayyadaman:
- Haqa cimsu,
- Dhugaa ibsu,
- Araara dagaagsu,
- Marii dheeraa gabaabsu,
- Murtii fudhatama qabu kennuuf gargaaru.
Kanaaf mammaaksi afoola qofa osoo hin taane, bu’uura murtii, araaraa fi haqaa keessatti gahee olaanaa qabuudha. Sirna Oromoo keessatti murtiin gaariin dhugaa, haqa fi araara irratti hundaa’a. Mammaaksonni akka:
“Dhugaan ni qal’atti malee hin cittu.”
Fi
“Wal-dhabee kan hin araaramne sheeyxaana qofa.”
jedhan murtiin haqaa dhugaa irratti akka hundaa’u, wal-dhabdeen immoo araaraan akka hiikamu barsiisu. Kunis ogummaa murtii fi falaasama araaraa uummata Oromoo calaqqisiisa.
3.2.4. Mammaaksa Akka Ogummaa Dubbiitti
Oromoon namoota dubbii sirnaan dubbatan ni dinqisiifata. Haa ta’u malee, dubbii dheeraa dubbachuu qofa osoo hin taane, yaada bal’aa jechoota muraasaan ibsuun ogummaa guddaadha. Mammaaksi ogummaa kana bakka bu’a. Kanaaf yeroo namni tokko mammaaksa sirrii bakka isaatti fayyadamu, namoonni hedduun yaada isaa salphaatti hubatu; mariinis gara xumuraatti geessa.
Ergaa Mammaaksichaa
Mammaaksi:
“Dubbiin dubbii fida; mammaaksi dubbii fixa.” jedhu ergaa guddaa lama dabarsa:
- Dubbii dheeraa fi wal-xaxaa gabaabsuu keessatti mammaaksi gahee guddaa qaba.
- Mammaaksi furmaata, murtii fi waliigaltee fiduu keessatti meeshaa furmaata galtee cimaadha.
Kanaaf uummata Oromoo biratti mammaaksi akka furtuu dubbii, akka meeshaa araaraa fi akka bu’uura ogummaa haasawaatti ilaalama.
Walumaagalatti, mammaaksi “Dubbiin dubbii fida; mammaaksi dubbii fixa” jedhu bakka ol’aanaa mammaaksi afoola Oromoo keessatti qabu ibsa. Mammaaksi marii dheeraa gabaabsa, wal-dhabdee hiika, murtii cimsaa fi yaada wal-xaxaa ifa taasisa. Kanaaf uummanni Oromoo mammaaksa akka xumura dubbii, akka murtii yaadaa fi akka burqaa ogummaa dubbiitti ilaala. Mammaaksi kunis humna jecha tokkoon yaada hedduu ibsuu danda’u ifatti mul’isa.
Kutaa 2ffaan Itti Fufa….
Qopheessaan: Kadiir Abdullaxiif Hajjii
Nu Qunnamaa
Download apps: Kadiir Tech
Visit Website: Kadiir
Join Telegram: Kedir Abdulatif Haji
Join TikTok: Kedir Abdulatif
Follow Page: Kedir Abdulatif Haji
Watch YouTube:Kedir Abdulatif
See Twitter (X):Kedir Abdulatif Haji





