Maanguddoo fi Mammaaksa, Kutaa 2ffaa
4. Gahee Maanguddootaa Araara Keessatti
Araarri bu’uura nageenyaa, tokkummaa fi walitti dhufeenya hawaasaa keessatti bakka olaanaa qaba. Duudhaa Oromoo keessatti wal-dhabdeen yeroo uumamu humnaan ykn aariidhaan furamuu irra, marii, gorsa fi araaraan hiikamuu qaba jedhamee amanama. Kana keessatti gaheen maanguddootaa guddaa dha.
Maanguddoonni akka araarsitootaa fi murteessitootaatti hawaasa keessatti kabajamu. Isaan yeroo wal-dhabdeen maatii, ollaa, fira, gosa ykn hawaasa keessatti uumamu gidduu seenanii haala rakkoo sanaa qoratu, yaada garaagaraa dhaggeeffatu, achiis karaa araaraa furmaata barbaadu. Hojii kana keessatti meeshaa isaanii isa guddaan mammaaksadha.
Mammaaksi qalbii namaa tuquu, aarii laaffisuu, yaada qajeelchuu fi murtii sirrii irratti nama geessisuuf humna guddaa qaba. Kanaaf yeroo araarri geggeeffamu maanguddoonni dubbii isaanii mammaaksaan miidhagsu.
Mammaaksa Araaraaf Tajaajilan
“Araarri mootummaa ijaara; lolaan mootummaa diiga.”
Mammaaksi kun nageenyi, waliigalteen fi araarri bu’uura guddinaa akka ta’an ibsa. Lolaan garuu qabeenya, hariiroo fi mootummaa akka diigu akeekkachiisa.
“Ani jechuun wal dhabsiisa; nuti jechuun walitti qaba.”
Kunis ofittummaa irraa gara walii yaaduutti ce’uun furmaata rakkoo akka ta’e barsiisa. Tokkummaan humna ta’uu isaa ibsa.
“Harki dabaree wal dhiqa.”
Namoonni wal gargaaranii fi waliif jiraatan rakkoo salphaatti hiikuu akka danda’an agarsiisa.
“Firri wal lola malee gaafa rakkoo wal irratti hin laalu.”
Wal-dhabdeen yeroo muraasaaf jiraachuu danda’us hariiroon firummaa fi obbolummaan akka hin badne yaadachiisa.
4.1. Mala Araaraa Maanguddootaa
Yeroo araarri geggeeffamu maanguddoonni:
- Dubbii namoota wal-dhaban dhaggeeffatu,
- Aarii isaanii tasgabbeessu,
- Mammaaksaan gorsu,
- Dogoggora tokkoon tokkoon isaanii akka hubatan taasisu,
- Furmaata waloo irratti akka walii galan qajeelchu.
Mammaaksi yeroo kana akka bu’uura marii fi meeshaa qajeelchaa ta’ee tajaajila. Namni tokko yeroo qeeqamu mufachuu danda’a; garuu yeroo mammaaksaan gorfamu salphaatti fudhata. Kanaaf mammaaksi humna araaraa guddaa qaba.
4.2. Araara, Safuu fi Aadaa Oromoo
Aadaa Oromoo keessatti nama walitti nama buuse irra nama walitti araarseetu kabajama. Maanguddoonniis hojii kana gaggeessuudhaan nagaa hawaasaa eegu. Mammaaksoonni araaraa irratti xiyyeeffatan immoo dhalootaaf gorsa guddaa ta’u.
Fakkeenyaaf:
“Nagaan mootummaa ijaara, lolaan mootummaa nyaata.”
Mammaaksi kun nagaan guddinaa fi milkaa’ina akka fidu ibsa.
Walumaagalatti, gaheen maanguddootaa araara keessatti bakka bu’aa kan hin qabneedha. Isaan ogummaa, muuxannoo fi mammaaksa fayyadamuun wal-dhabdee hiiku, nageenya buusu fi tokkummaa hawaasaa cimsu. Kanaaf, mammaaksi afaan araaraa yoo ta’u, maanguddoonni immoo eegdotaa nageenyaa fi tokkummaa uummata Oromooti.
5. Mammaaksa Akka Meeshaa Barsiisaatti
Mammaaksi meeshaalee barsiisaa uummanni Oromoo jaarraa hedduuf itti fayyadamaa ture keessaa isa guddaadha. Yeroo ammaa mana barumsaa fi kitaabni bal’inaan jiraatan illee, yeroo darbe keessatti maanguddoonni mammaaksa, sheekkoo fi seenaa fayyadamuun dhaloota barsiisaa turan. Kanaaf mammaaksi akka mana barumsaa aadaa fi safuu uummata Oromootti ilaalama.
Maanguddoonni ijoollee fi dargaggoota barsiisuuf mammaaksatti fayyadamu. Sababni isaa mammaaksi jechoota muraasa keessatti hiika bal’aa qabatee waan dhiyaatuuf salphaatti yaadatama. Akkasumas, yeroo dheeraaf sammuu namaa keessatti hafee hojii irra oolu danda’a. Barnoonni mammaaksaan kennamu yeroo baay’ee muuxannoo jireenyaa irratti hundaa’a; kanaafis namaaf amansiisaa fi bu’a qabeessa ta’a.
5.1. Mammaaksa fi Barnoota Hojii
Uummanni Oromoo hojii akka bu’uura jireenyaatti ilaala. Kanaaf hojii jaallachuu fi jabaatanii hojjechuu barsiisuuf mammaaksa fayyadama.
“Kan facaasu qofa haama.”
Mammaaksi kun namni yommuu hojjetu qofa bu’aa hojii isaa akka argatu barsiisa. Jireenya keessatti milkaa’inni hojii fi tattaaffii irraa akka maddu akeeka.
“Kan deemee fi deegatu waa arga.”
Kunis hojii, tattaaffii fi carraaqqiin beekumsaafi bu’aa akka fidu ibsa.
2.5.2. Mammaaksa fi Barnoota Yeroo
Yeroon qabeenya qaalii ta’uu isaa maanguddoonni mammaaksaan barsiisu.
“Yeroon warqiidha.”
Mammaaksi kun yeroo akka waan qaalii tokkootti ilaaluu fi hojii gaarii irratti sirnaan fayyadamuu akka qabnu akeekkachiisa.
“Yeroon teettee nama hin eegdu.”
Yeroon nama hin eeggatu; kanaaf hojii har’a hojjetamuu qabu boruuf hin tursiisin jechuun barsiisa.
5.3. Mammaaksa fi Barnoota Tokkummaa
Tokkummaan bu’uura humnaa fi milkaa’inaa akka ta’e mammaaksonni hedduun ni ibsu.
“Tokkummaan humna; addaan ba’uun laafina.”
Kunis namoonni yommuu waliin hojjetan fi wal-gargaaran humna guddaa akka qabaatan agarsiisa.
“Harki dabaree wal dhiqa.”
Namoonni wal gargaaranii fi waliin dhaabbatan hojii guddaa raawwachuu akka danda’an barsiisa.
5.4. Mammaaksa fi Safuu Hawaasaa
Mammaaksi hojii qofa osoo hin taane safuu fi naamusa gaarii barsiisuufis tajaajila.
“Gorsa diddu du’a hin diddu.”
Namni gorsa gaarii fudhachuu dide rakkoo keessa akka galu barsiisa.
“Dhugaan ni qal’atti malee hin cittu.”
Dhugaa dubbachuu fi haqaan jiraachuu akka qabnu akeeka.
5.5. Gahee Mammaaksaa Dhaloota Qaruu Keessatti
Maanguddoonni mammaaksa fayyadamuun:
- Safuu barsiisu,
- Hojii jaallachuu jajjabeessu,
- Tokkummaa cimsu,
- Yeroo kabajuu barsiisu,
- Dhugaa fi haqaa irratti dhaloota qaru,
- Aadaa fi duudhaa dhalootaaf dabarsu.
Kanaaf mammaaksi akka kitaaba jireenyaa fi barsiisa aadaa ta’ee tajaajila.
Walumaagalatti, mammaaksi meeshaa barsiisaa cimaa dha. Maanguddoonni ittiin ijoollee fi dargaggoota qaru, safuu barsiisu, hojii jajjabeessu fi aadaa dabarsu. Mammaaksoonni akka “Kan facaasu qofa haama,” “Yeroon warqiidha,” fi “Tokkummaan humna; addaan ba’uun laafina” jedhan dhaloota hojii, yeroo fi tokkummaa irratti barsiisu. Kanaaf mammaaksi mana barumsaa aadaa Oromoo keessatti gahee guddaa qaba.
Maanguddoo fi Mammaaksa Kutaa 3ffaan Itti Fufa…
Qopheessaan: Kadiir Abdullaxiif Hajjii
Nu Qunnamaa
Download apps: Kadiir Tech
Visit Website: Kadiir
Join Telegram: Kedir Abdulatif Haji
Join TikTok: Kedir Abdulatif
Follow Page: Kedir Abdulatif Haji
Watch YouTube:Kedir Abdulatif
See Twitter (X):Kedir Abdulatif Haji






Waan dubbiftaniif ulfaadhaa