3.9. Mammaaksa Akka Meeshaa Qajeelchaatti
Walaloo waa’ee mammaaksaa ibsu keessatti akkana jedhama:
“Daba ittiin qajeelchu, shira ittiin miliqani.”
Mammaaksi kun gahee mammaaksi namoota qajeelchuu, dogoggora irraa deebisuu fi karaa sirrii agarsiisuu keessatti qabu ifatti ibsa. Innis akka meeshaa barsiisuu fi sirreessuu hawaasaa tajaajila.
A. Daba Ittiin Qajeelchu
Jechi “Daba ittiin qajeelchu” jedhu mammaaksi dogoggora namaa sirreessuu keessatti akka gargaaru ibsa. Yeroo namni dogoggora hojjetu, maanguddoonni kallattiin qeequu mannaa mammaaksa fayyadamuun yaada isaanii salphaa fi nama hin aarsineen dabarsu. Fakkeenyaaf:
“Gorsa diddu du’a hin diddu.”
Mammaaksi kun nama gorsa didu balaa keessa akka seenu akeekkachiisa. Kanaaf mammaaksi karaa nagaa fi safuu eeguun namoota qajeelcha.
B. Shira Ittiin Miliqani
Jechi “Shira ittiin miliqani” jedhu mammaaksi balaa, gowwoomsaa fi rakkoo irraa of eeguu keessatti gargaarsa qabaachuu isaa agarsiisa. Namni mammaaksa dhaggeeffatu yeroo baay’ee tooftaa jireenyaa barachuun balaa irraa of baraara. Fakkeenyaaf:
“Arbi lama yoo wal lole, kan miidhamu marga.”
Mammaaksi kun wal-dhabdee aangoo gidduutti uumamu irraa hawaasni akka miidhamu ibsa; kana hubachuun immoo namni irraa of qusata.
3.9.1. Mammaaksa Akka Barsiisa Qajeelchaatti
Mammaaksi Oromoo keessatti akka:
- Qeeqa salphaa,
- Gorsa safuu eeggate,
- Barsiisa muuxannoo,
- Kallattii jireenyaa, ta’ee tajaajila.
Maanguddoonni yeroo namni dogoggora hojjetu:
- Kallattiin hin arrabsan,
- Mammaaksa fayyadamu,
- Nama akka of ilaalu taasisa.
Kanaaf mammaaksi mala barsiisuu nama hin salphisne, garuu nama yaachisu fi sirreessu dha.
3.9.2. Safuu Oromoo fi Qajeelchuu
Safuu Oromoo keessatti nama qajeelchuun:
- Kabajaan,
- Gorsaan,
- Jecha mi’aawaan,
- Mammaaksaan raawwatama. Kunis wal kabajuu fi wal miidhuu hambisuu irratti hundaa’a.
3.9.3. Ergaa Mammaaksichaa
Walaloon:
“Daba ittiin qajeelchu,
Shira ittiin miliqani.” jedhu ergaa armaan gadii dabarsa:
- Mammaaksi dogoggora irraa nama deebisa.
- Mammaaksi qeeqa mi’aawaan fayyadama.
- Mammaaksi tooftaa jireenyaa barsiisa.
- Mammaaksi balaa fi shira irraa nama baraara.
- Mammaaksi mala safuu qajeelchuu irratti hundaa’e dha.
Walumaagalatti, mammaaksi akka meeshaa qajeelchaa tajaajila. Dogoggora irraa nama deebisa, balaa irraa nama baraara, akkasumas karaa sirrii irratti nama qajeelcha. Kanaaf mammaaksi afoola Oromoo keessatti mala barsiisuu, sirreessuu fi nageenya hawaasaa eeguuf gumaacha guddaa qaba.
3.10. Mammaaksa Akka Qabeenya Afoolaatti
Walaloo keessatti akkana jedhama:
“Nuuf afaani, mi’a, mi’aadha, qooda, afoola;
Nuuf qabatama, nagaadha, imaanaa, tola!”
Walaloon mammaaksaaf barreeffame kun gatii fi bakka mammaaksi afoola Oromoo keessatti qabu ifatti ibsa. Innis mammaaksi qabeenya dhuunfaa nama tokkoo osoo hin taane, dhaala waliigalaa uummataati jechuun hubachiisa.
3.10.1. Mammaaksa Qabeenya Afoolaa
Mammaaksi afoola Oromoo keessaa qabeenya gatii guddaa qabu keessaa isa tokkoidha. Inni:
- beekumsa uummataa kuusa,
- muuxannoo dhalootaa dabarsa,
- falaasama jireenyaa ibsa,
- aadaa fi safuu tiksu keessatti gumaacha.
Kanaaf mammaaksi akka “qabeenya afoolaatti” ilaalama.
3.10.2. Miidhagina Afaanii fi Qooda Afoolaa
Jechi “mi’a, mi’aadha, qooda, afoola” jedhu mammaaksi afaan Oromoo keessatti akka mi’a dubbii, akka miidhagina jechootaa fi akka qooda afoolaatti tajaajilu agarsiisa. Mammaaksi:
- afaan mi’eessa,
- dubbii bareecha,
- yaada salphisee ibsa,
- dhaggeeffataa hawwata.
Kanaaf inni qooda guddaa afoola keessatti qaba.
3.10.3. Kuusaa Nagaa fi Imaanaa
Jechi “nagaadha, imaanaa, tola” jedhu mammaaksi nagaa hawaasaa eegu, waliigaltee uumu fi imaanaa dhalootaa ta’uu isaa ibsa. Mammaaksi:
- walitti bu’iinsa hir’isa,
- araara jajjabeessa,
- tokkummaa cimsa,
- ilaalcha gaarii uumuu keessatti gumaacha.
Kanaaf inni kuusaa nagaa hawaasaa keessaa isa tokkoadha.
3.10.4. Mammaaksa Akka Dhaala Uummataatti
Mammaaksi dhalootarraa dhalootatti darbuun:
- afaaniin dabarfama,
- maanguddoota biratti kuufama,
- seenaa fi muuxannoo waliin ce’a,
- Kuusaa kitaabaa barnootaas ta’a.
Kanaaf inni dhaala uummataa ta’ee ilaalama.
3.10.5. Ergaa Mammaaksichaa
Walaloon:
“Nuuf afaani, mi’a, mi’aadha, qooda, afoola;
Nuuf qabatama, nagaadha, imaanaa, tola!” jedhu ergaa armaan gadii dabarsa:
- Mammaaksi qabeenya afoolaa keessaa isa guddaadha.
- Mammaaksi afaan Oromoo ni mi’eessa, ni bareecha.
- Mammaaksi nagaa fi tokkummaa hawaasaa tiksu keessatti gahee qaba.
- Mammaaksi imaanaa fi dhaala dhalootaati.
- Mammaaksi qabeenya uummataati.
Walumaagalatti, mammaaksi akka qabeenya afoolaatti ilaalama. Inni miidhagina afaanii, nagaa hawaasaa, beekumsa uummataa fi imaanaa dhalootaa of keessaa qaba. Kanaaf mammaaksi afoola Oromoo keessatti qabeenya gatii hin qabne, kan tiksamuu fi dhalootatti dabarfamuu qabuudha.
3.11. Falaasama Mammaaksa Oromoo
Falaasama Oromoo keessatti mammaaksi bakka olaanaa qaba. Inni yeroo hunda akka qabeenya ogummaa fi beekumsaa, akkasumas akka mala jireenya hawaasaa ittiin sirreessanitti ilaalama. Oromoon mammaaksa qofa akka jecha mi’aawaa qofatti hin ilaalu; garuu akka burqaa hubannoo fi sirna jireenyaatti fudhata. Oromoon mammaaksa akka:
- madda ogummaa,
- burqaa beekumsaa,
- meeshaa araaraa,
- mala barsiisuu,
- safuu hawaasaaitti ilaala.
Kana jechuun mammaaksi afoola Oromoo keessatti qabeenya guutuu jireenya hawaasaa ibsu ta’ee fudhatama.
3.11.1. Mammaaksa Akka Madda Ogummaatti
Oromoon mammaaksa akka burqaa ogummaa tajaajiluutti ilaala. Inni muuxannoo jireenyaa, seenaa fi ilaalcha hawaasaa keessatti kuufame irraa maddu. Kanaaf, mammaaksi yaada gadi fagoo of keessaa qabaachuun ogummaa jireenyaati. Fakkeenyaaf:
“Kan deemee fi deegatu waa arga.”
Mammaaksi kun muuxannoo jireenya keessaa barumsa argachuu ibsa.
3.11.2. Mammaaksa Akka Burqaa Beekumsaatti
Mammaaksi beekumsa uummataa dhalootarraa dhalootatti dabarsuu keessatti gahee olaanaa qaba. Innis wantoota armaan gadiiti:
- muuxannoo hojii,
- ilaalcha jireenyaa,
- barumsa aadaa,
- sirna hawaasaa.
Kanaaf mammaaksi akka galmee beekumsaa barreeffamee hin dhumneetti ilaalama.
3.11.3. Mammaaksa Akka Meeshaa Araaraatti
Sirna Afaan Oromoo keessatti araarri bakka guddaa qaba. Mammaaksi immoo meeshaa araaraa keessaa isa ijoodha. Maanguddoonni yeroo wal-dhabdeen uumamu mammaaksa fayyadamuun nagaa buusu. Fakkeenyaaf:
“Adda nyaatan dhotee ta’anii adda deeman loxee ta’an.”
Mammaaksi kun tokkummaa fi araara jajjabeessa.
3.11.3 Mammaaksa Akka Meeshaa Araaraatti
Sirna jireenya Oromoo keessatti araarri bakka olaanaa qaba. Oromoon wal-dhabdee humnaan, jibbiinsaan ykn haaloodhaan osoo hin taane marii, gorsa fi araaraan hiikuu jaallata. Kanaaf araarri bu’uura nageenyaa, tokkummaa fi wal hubannoo hawaasaati.
Mammaaksi immoo meeshaalee araaraa keessaa isa guddaa dha. Maanguddoonni yeroo wal-dhabdeen maatii, firaa, ollaa ykn hawaasa gidduutti uumamu, mammaaksa fayyadamuun gara araaraatti namoota qajeelchu. Sababni isaa mammaaksi yaada nama hin mufachiisne, garuu qalbii namaa tuqu fi hubannoo uumu danda’u qabaachuu isaati. Fakkeenyaaf:
“Adda nyaatan dhotee ta’anii, adda deeman loxee ta’an.” jedha.
Hiikni mammaaksichaa namoonni waliin nyaatan, waliin guddatan ykn walitti hidhamiinsa qaban walirraa fagaatanii wal jibbuun akka isaan miidhu agarsiisa. Namoonni waliin jiraatan wal jaallachuu, wal kabajuu fi walitti araaramuun akka isaanii wayyu ibsa. Mammaaksichi ergaa armaan gadii dabarsa:
- Tokkummaan humna dha.
- Wal-dhabdeen miidhaa fida.
- Araarri walitti dhufeenya deebisee ijaara.
- Jibbiinsi nama irraa bu’aa hin qabu.
- Waliin jiraachuun addaan ba’uurra wayya.
Mammaaksa biraa:
“Araarri mootummaa ijaara; lolaan mootummaa diiga.” jedha.
Kunis araarri nageenya, guddinaa fi tasgabbii akka fidu, wal-dhabdeen immoo diigumsa fi miidhaa akka geessu ibsa. Akkasumas:
“Ani jechuun wal dhabsiisa; nuti jechuun walitti qaba.” jedhu walta’iinsi fi waliigalteen furmaata rakkoo akka ta’e agarsiisa.
A. Gahee Mammaaksaa Araara Keessatti
Mammaaksi araara keessatti hojii hedduu qaba:
- Qalbii namaa laaffisa.
- Aarii fi dheekkamsa hir’isa.
- Namoota wal-dhaban wal hubachiisa.
- Furmaata nagaa barbaaduuf karaa bana.
- Tokkummaa fi obbolummaa deebisee ijaara.
Kanaaf maanguddoonni Oromoo yeroo araaraa geggeessan mammaaksa akka meeshaa isaanii isa ijoo fayyadamu.
Xiinxala Falaasamaa
Falaasama Oromoo keessatti:
- Araarri caalaatti kabajama.
- Wal-dhabdeen furmaataa miti.
- Tokkummaan jireenya hawaasaati.
- Nageenyi bu’uura guddinaati.
- Mammaaksoonni araaraa kana hunda calaqqisiisu.
Walumaagalatti, mammaaksi akka meeshaa araaraatti gahee guddaa qaba. Innis qalbii namaa tasgabbeessa, wal-dhabdee laaffisa, tokkummaa cimsa, nageenya hawaasaa dagaagsa. Kanaaf afoola Oromoo keessatti mammaaksi meeshaa dubbii qofa osoo hin taane, meeshaa araaraa fi walitti dhufeenya hawaasaa tiksuu ta’ee tajaajila.
“Adda nyaatan dhotee ta’anii, adda deeman loxee ta’an.”
Mammaaksi kun wal jaallachuu, wal kabajuu fi walitti araaramuun jireenya gaarii fi tokkummaa hawaasaa keessatti murteessaa akka ta’e nu barsiisa.
B. Mammaaksa Akka Mala Barsiisaatti
Mammaaksi mala baruu fi barsiisuu salphaa fi hawwataadha. Ijoollee fi dargaggootaaf gorsa, seera fi safuu hawaasaa dabarsuuf ni fayyada. Fakkeenyaaf:
“Gorsa diddu du’a hin diddu.”
Kun barsiisa kabaja gorsaa irratti xiyyeeffata.
C. Mammaaksa Akka Safuu Hawaasaatti
Mammaaksi safuu Oromoo eegu fi cimsu keessatti gahee olaanaa qaba. Inni:
- naamusa barsiisa,
- kabaja namaa jajjabeessa,
- wal kabajuu guddisaa,
- amaloota gaarii leenjisa.
D. Ergaa Falaasama Oromoo
Falaasama Oromoo keessatti mammaaksi:
- jireenya qajeelcha,
- hawaasa wal hubachiisa,
- nagaa buusa,
- ogummaa dabarsa,
- aadaa tiksaa. Kanaaf mammaaksi meeshaa jireenya guutuu keessatti nama waliin deemuudha.
Walumaagalatti, mammaaksi falaasama Oromoo keessatti bakka olaanaa qaba. Inni madda ogummaa, burqaa beekumsaa, meeshaa araaraa, mala barsiisuu fi bu’uura safuu hawaasaa ta’ee tajaajila. Kanaaf mammaaksi afoola Oromoo keessatti qabeenya jireenyaa fi hubannoo uummataa keessaa isa ijoo ta’ee ilaalama.
3.12. Xumura
Mammaaksonni waa’ee mammaaksaa ibsan hundi isaanii mammaaksi qabeenya guddaa afaanii fi aadaa Oromoo keessatti qabu ifatti mul’isu. Isaan keessaa mammaaksonni kanneen akka:
- “Dubbiin dubbii fida; mammaaksi dubbii fixa” jedhu mammaaksi furmaata dubbii fi xumura marii ta’uu isaa ibsa.
- “Dubbiin mammaaksa malee, ittoon soogidda malee” jedhu immoo mammaaksi haasawa keessatti akka mi’a, akka bareedinaa fi akka barbaachisummaa olaanaatti fayyadu agarsiisa.
Walumaagalatti, mammaaksi:
- mi’a dubbiiti,
- gooba jechaati,
- burqaa beekumsaa,
- kuusaa falaasama uummataa Oromoo ta’ee tajaajila. Kanaaf mammaaksa qorachuun, walitti qabachuun, hiika isaa hubachuun fi dhaloota itti aanuuf dabarsuun hojii aadaa tiksuu keessatti murteessaa dha.
“Mammaaksi gooba jechaati; dubbii fida, dubbii xuuxa, dubbii fixa.”
Qopheessaan: Kadiir Abdullaxiif Hajjii
Nu Qunnamaa
Download apps: Kadiir Tech
Visit Website: Kadiir
Join Telegram: Kedir Abdulatif Haji
Join TikTok: Kedir Abdulatif
Follow Page: Kedir Abdulatif Haji
Watch YouTube:Kedir Abdulatif
See Twitter (X):Kedir Abdulatif Haji





