3.3. “Aak Jedhan Waa Tufan; Mammaakan Waa Himan”
Mammaaksota Oromoo keessaa beekamaa fi hiika gadi fagoo qabu kan keessaa tokko:
“Aak jedhan waa tufan; mammaakan waa himan.” jedhu dha.
Mammaaksi kun amala fi humna mammaaksaa ibsa. Namni dubbii salphaa dubbatu waan afaan isa keessaa ba’e qofa himuu danda’a. Garuu namni mammaaksa dubbatu ergaa guddaa, yaada gadi fagoo fi ogummaa bal’aa jechoota muraasa keessatti kuusee dabarsa. Kanaaf mammaaksi dubbii salphaa osoo hin taane, dubbii hiika bal’aa qabuudha.
3.3.1. Hiika Mammaaksichaa
Jechi “Aaki jedhan waa tufan” jedhu, namni dubbii kallattiidhaan dubbatu waan qalbii isaa keessa jiru salphaatti baasee dubbachuu isaa agarsiisa. Garuu jechi:
“Mammaakan waa himan” jedhu, namni mammaaksa fayyadamu ergaa cimaa, gorsa, qeeqa, akeekkachiisa ykn barsiisa tokko karaa ogummaa fi falaasamaatiin dabarsuu isaa ibsa. Kanaaf mammaaksi dubbii alaa qofa osoo hin taane hiika keessaa fi yaada gadi fagoo of keessatti qabata.
3.3.2. Mammaaksa fi Hiika Keessaa
Mammaaksoonni hedduun hiika isaanii kallattiidhaan hin ibsan. Jechoonni isaanii salphaa fakkaatan illee, keessaa isaanii keessatti ergaa bal’aa fi falaasama gadi fagoo of keessaa qabu. Kanaaf namni mammaaksa dhaggeeffatu hiika alaa qofa irratti osoo hin dhaabbatin; yaaduu, wal bira qabuu fi haala itti dubbatame hubachuun barbaachisaadha.
Mammaaksi yeroo baay’ee fakkeenya uumamaa, bineensotaa, qonnaa, horsiisaa ykn jireenya guyyaa guyyaa fayyadamuun yaada biraa ibsa. Kanaaf hiikni isaa bakka lama qaba:
- Hiika Alaa – Jechi kallattiidhaan maal jechuu akka ta’e ifatti ibsu.
- Hiika Keessaa – Ergaa dhokataa ykn yaada inni dabarsu.
Fakkeenya 1
“Qeerransa eegee hin qaban; qaban gadi hin dhiisan.”
Hiika alaa isaatiin qeerransa qabuu fi gad dhiisuu irratti dubbata fakkaata. Garuu hiikni isaa kana caalaa bal’aadha. Namni aangoo, beekumsa, qabeenya ykn carraa guddaa argate salphaatti dhiisuu hin barbaadu jechuu danda’a. Akkasumas hojii guddaa jalqaban xumuraan gahuun barbaachisaa ta’uu isaa akeeka.
Fakkeenya 2
“Adurreen riphxee hantuuta argachuu hin ooltu.”
Hiika alaa isaatiin adurreen hantuuta qabachuuf obsitee eeguu irratti dubbata. Hiika keessaa isaatiin garuu namni obsa qabu, yeroo isaa eeggatu fi hojii isaa irratti xiyyeeffatu dhuma irratti bu’aa gaarii akka argatu barsiisa. Kunis obsi fi itti fufiinsi milkaa’inaaf barbaachisoo ta’uu agarsiisa.
Fakkeenya 3
“Ollaan akkam bultee beeka; akka itti bule abbatu beeka.”
Mammaaksi kun hiika gadi fagoo qaba. Hiika alaa isaatiin ollaan haala jireenya namaa alaan ilaalee beekuu danda’a; garuu keessa rakkoo ykn gammachuu isaa guutumaan guutuutti kan beeku abbaa dhimmaa qofa dha. Hiika keessaa isaatiin immoo:
- Nama alaan ilaaluun murteessuun sirrii miti.
- Rakkoo namaa keessa seenee kan beeku abbaa rakkoo qofa dha.
- Namni tokko maal keessa akka jiru guutummaatti beekuun ulfaataadha.
- Murtii kennuu keessatti of eeggannoo qabaachuun barbaachisaa dha.
Mammaaksichi nama biraa irratti ariitiidhaan murteessuu irraa akka of qusannu nu barsiisa. Mammaaksonni hiika keessaa qaban afoola Oromoo keessatti bakka guddaa qabu. Isaan:
- Yaada gadi fagoo dabarsu,
- Sammuu namaa hojii irra oolchu,
- Beekumsa fi falaasama uummataa calaqqisiisu,
- Dubbii mi’eessuu fi barsiisu.
Kanaaf mammaaksa hubachuun jechoota isaa qofa dubbisuu ykn dhageeffachuu osoo hin taane, ergaa dhokataa inni of keessaa qabu qorachuu gaafata.
Walumaagalatti, mammaaksi hiika alaa fi hiika keessaa qaba. Hiikni alaa jecha mul’atu yoo ta’u, hiikni keessaa immoo ogummaa, muuxannoo fi falaasama uummataa keessatti kuufameedha. Kanaaf mammaaksa sirriitti hubachuuf yaaduu, haala itti dubbatame ilaaluu fi ergaa isaa gadi fageenyaan xiinxaluun barbaachisaadha.
3.3.3. Mammaaksa Akka Meeshaa Gorsaatti
Yeroo baay’ee maanguddoonni nama tokko kallattiidhaan qeequu ykn komachuu mannaa mammaaksa fayyadamu. Kunis nama sana akka hin mufachiifne, garuu ergaan barbaachisaa akka isa ga’u taasisa. Fakkeenyaaf:
“Gorsa diddu du’a hin diddu.”
Mammaaksi kun namni gorsa gaarii didu rakkoo keessa akka galu akeekkachiisa. Yeroo kana maanguddoonni nama tokko maqaa waamanii komachuu mannaa mammaaksa dubbachuun yaada isaanii dabarsu.
3.3.4. Mammaaksa fi Ogummaa Dubbii
Oromoon dubbii sirnaan dubbachuu fi bakka isaatti fayyadamuu akka ogummaatti ilaala. Namni mammaaksa sirriitti beeku nama ogummaa dubbii qabu jedhamee kabajama. Sababni isaa, mammaaksi:
- Yaada bal’aa gabaabsa,
- Ergaa gadi fagoo dabarsa,
- Nama yaachisa,
- Dubbii mi’eessa,
- Haasawa bareecha.
Kanaaf namni mammaaksa dubbatu dubbii qofa osoo hin taane ogummaa fi falaasama uummataa dabarsa.
3.3.5. Ergaa Mammaaksichaa
Mammaaksi:
“Aaki jedhan waa tufan; mammaakan waa himan.” jedhu ergaa guddaa qaba. Ergaan isaa:
- Mammaaksi dubbii salphaa miti.
- Jechoota muraasa keessatti hiika bal’aa qaba.
- Namni mammaaksa dhaggeeffatu yaada keessa jiru hubachuu qaba.
- Mammaaksi gorsa, barsiisa, qeeqa fi akeekkachiisa of keessaa qaba.
Walumaagalatti, mammaaksi “Aaki jedhan waa tufan; mammaakan waa himan” jedhu humna fi ogummaa mammaaksaa ibsa. Mammaaksi jecha gabaabaa keessatti yaada guddaa kuusa; dubbii alaa qofa osoo hin taane hiika keessaa fi falaasama gadi fagoo of keessatti qaba. Kanaaf namni mammaaksa dubbatu ergaa guddaa dabarsa; namni dhaggeeffatu immoo yaaduu, hubachuu fi hiika isaa sirriitti hiikuu qaba. Mammaaksi kun mammaaksi afoola Oromoo keessatti akka kuusaa ogummaa fi falaasamaatti ilaalamu ifatti agarsiisa.
3.4. “Dubbiin Mammaaksa Malee, Ittoon Soogidda Malee…”
Mammaaksota Oromoo keessaa kan beekamaa fi yeroo baay’ee dubbatamu keessaa tokko:
“Dubbiin mammaaksa malee, ittoon soogidda malee hin mi’aayu.” kan jedhuudha.
Mammaaksi kun miidhagina, mi’aa fi gahee mammaaksi haasawa keessatti qabu ibsa. Oromoon akkuma nyaanni soogidda malee mi’aa dhabuu danda’u, haasawni mammaaksa hin qabnes bareedinaa fi hawwattummaa akka dhabu amana.
3.4.1. Hiika Mammaaksichaa
Soogiddi nyaata keessatti mi’aa dabala. Nyaanni soogidda sirrii qabu nama hawwata, akka nyaatamu taasisa, mi’aan isaas ni dabala. Haaluma wal fakkaatuun mammaaksi haasawa keessatti mi’aa, bareedinaa fi humna yaadaa dabala. Kanaaf:
“Dubbiin mammaaksa malee” jechuun haasawa mammaaksaan hin miidhagfamne,
“Ittoon soogidda malee” jechuun immoo nyaata mi’aa dhabee fi hawwattummaa hin qabne agarsiisa.
Mammaaksichi haasawni mammaaksaan deeggarame caalaatti mi’aawaa, hubatamaa fi yaadatamaa akka ta’u ibsa.
3.4.2. Mammaaksa fi Miidhagina Afaanii
Afaan Oromoo keessatti mammaaksi miidhagina afaanii keessaa isa guddaadha. Yeroo namni tokko mammaaksa sirriitti fayyadamu, haasawni isaa bareeda, dhaggeeffataanis xiyyeeffannoon dhaggeeffata. Fakkeenyaaf, namni tokko:
“Tokkummaan humna.” jedhee yoo dubbatu, yaada isaa haala salphaa fi bareedaan ibsa. Akkasumas:
“Yeroon warqiidha.” jechuun yeroo akka qabeenya qaalii ta’e jechoota muraasaan ibsa. Kunis mammaaksi haasawa akka miidhagsu agarsiisa.
3.4.3. Mammaaksa fi Mi’aa Dubbii
Mammaaksi yaada salphaa qofa osoo hin taane yaada nama hawwatu taasisuu danda’a. Namoonni yeroo mammaaksa dhaga’an hiika isaa irratti yaadu. Kunis haasawa keessatti fedhii fi xiyyeeffannoo uuma.
Maanguddoonni yeroo marii geggeessan ykn gorsa kennan mammaaksatti fayyadamuun dhaggeeffattoota isaanii hawwatu. Sababni isaa, mammaaksi jecha qofa osoo hin taane ogummaa fi muuxannoo of keessaa qaba.
3.4.4. Mammaaksa fi Hubannoo
Mammaaksi meeshaa hubannoo cimaa dha. Yaada bal’aa, muuxannoo dheeraa fi falaasama gadi fagoo jechoota muraasa keessatti cuunfee dabarsa. Kanaaf yeroo baay’ee dubbii dheeraa dubbachuu irra mammaaksi tokko yaada guutuu bakka bu’ee hojii guddaa hojjechuu danda’a.
Uummanni Oromoo mammaaksa akka mala hubannoo salphisuutti fayyadama. Namoonni yeroo marii, barsiisa, araaraa ykn murtii keessatti mammaaksa fayyadamuun yaada isaanii ifa, gabaabaa fi humna qabeessa godhu.
a. “Argaa Toleef Goromsi Hin Ottoomu”
Mammaaksi kun akka jecha isaatti yoo ilaalamu, goromsi waan bareedaa ykn nama hawwatu taheef qofa otticha hin ta’u jechuu dha. Garuu hiikni isaa gadi fagoon bareedina alaa qofa irratti hin hundaa’u.
Hiika Keessaa
Mammaaksichi yeroo baay’ee akka kanaan ibsama:
Namni ykn wanti tokko bareedina qofa qabaachuun gaarii ta’uu dhiisuu mala.
Bareedinni alaa qofti gahaa miti. Waan tokko gaarii jechuun hojii isaa, amaloota isaa, faayidaa isaa fi keessaa isaa ilaaluun barbaachisaadha. Fakkeenyaaf:
- Nama fuulli isaa bareedu jechuun nama gaarii jechuu miti.
- Dubbiin mi’aawaa ta’e hundi dhugaa jechuu miti.
- Wanti alaan nama hawwatu hundi faayidaa qaba jechuu miti.
Kanaaf mammaaksichi nama alaan qofa ilaaluun murteessuu irraa akeekkachiisa.
Ergaa Mammaaksichaa
Mammaaksichi:
- Bareedina alaa qofa irratti hin hundaa’in jedhu.
- Keessaa fi hojii namaa ilaali jedhu.
- Waan argamu hundumaa gaarii jechuun hin amaniin jedhu.
- Murtii kennuun dura gadi fageenyaan ilaali jedhu.
Falaasama Oromoo keessatti bareedinni dhugaan fuula qofa keessatti hin argamu. Amalli gaariin, safuun, hojii gaariin fi faayidaan namaa ykn wantaa bareedina alaa caalaa gatii qaba. Kanaaf:
“Argaa toleef goromsi hin ottoomu.” jechuun, bareedinni ykn mul’anni gaariin qofti gaarii ta’uu hin mirkaneessu; wanti tokko keessaa isaa fi hojii isaatiin madaalamuu qaba jechuun barsiisa.
b. “Bakkisuuf Baktii, Dhiisuuf Dhaltii”
Mammaaksi kun murtii ulfaataa fi haala wal-xaxaa jireenyaa ibsa. Yeroo tokko tokko wanti tokko akka itti fufsiifamu murteessuun ulfaata; yeroo biraa immoo akka dhiifamu murteessuun ulfaata. Kanaaf murtiin sirrii jechuun karaa lamaan keessaa isa kam filachuun akka danda’amu beekuudha.
Mammaaksichi hiika adda addaa qaba. Tokkoffaa, namni amala hamaa ykn hojii badaa tokko keessa seene yoo ta’e, itti fufsiisuun miidhaa qabaachuu danda’a; dhiisuunis yeroo tokko tokko rakkoo ykn kasaaraa biraa fiduu danda’a. Haala akkanaa keessatti murtii ogummaa fi hubannoo irratti hundaa’e barbaachisa.
Lammaffaa, hariiroo maatii fi firummaa keessatti illee ni fayyada. Fakkeenyaaf, namni tokko fira, ilma namaa ykn nama itti dhihoo ta’e ta’ee badii yoo raawwate, ofitti qabanii deeggaruunis hamaa ta’uu danda’a; dhiisanii itti murteessuunis garaan nama rakkisa. Kanaaf haalli akkanaa murtii madaalawaa fi haqaa gaafata. Mammaaksichi kana jechuun namni murtii kennu:
- Miidhaa fi faayidaa karaa lamaan ilaalu qaba,
- Jaalalaa fi haqni wal madaalamuu qabu,
- Yeroo fi haalli dhimmaa sirriitti hubatamuu qaba,
- Murtiin ariifachiisaa osoo hin taane hubannoo irratti hundaa’uu qaba.
“Bakkisuuf baktii, dhiisuuf dhaltii” jechuun dhimma tokko keessatti filannoon lamaan isaanii salphaa akka hin taane agarsiisa. Yeroo tokko tokko qabachuun nama rakkisa; yeroo biraa immoo dhiisuun nama rakkisa. Kanaaf ogummaan murtii keessatti karaa sirrii filachuudha. Mammaaksichi falaasama Oromoo keessatti murtiin haqaa, obsa, hubannoo fi madaallii akka barbaadu nu barsiisa.
c. “Dhabaaf Malee Sombi Kan Sareeti”
Mammaaksi kun yeroo baay’ee waa’ee hiyyummaa, rakkoo fi dhabiinsa keessatti gatii wantootaa jijjiiramuu ibsa.
Sombi jechuun qaama foon guutuu nyaatamu hin taane kan lafees hin qabneedha. Mi’a garaa keessaa isa laafaadha. Kan darbamuu qabu; kutaa qaama foonii keessaa hafeettii nyaataa kan sareen nyaattu jechuudha. Haala idileetti namoonni sombii akka waan gatii hin qabneetti ilaalu. Garuu yeroo dhabiinsi dhufu, wanti duraan salphaa fakkaatu illee barbaachisaa fi gatii guddaa qabaachuu danda’a.
Hiika Keessaa: Mammaaksichi:
- Yeroo rakkoon hin jirre namni gatii wantootaa sirriitti hubachuu dhiisuu danda’a.
- Yeroo dhabiinsi dhufu garuu wanti xinnaan illee gatii guddaa qabaata.
- Namni waan har’a salphaa fakkaatu tuffachuu hin qabu.
- Hiyyummaa fi rakkoon gatii wantootaa nama barsiisu.
Fakkeenya Fayyadamaa
Yeroo nyaanni baay’ee jiru, namni haftee nyaataa tuffachuu danda’a. Garuu yeroo beelli dhufu hafteen sun illee gatii guddaa qabaatti. Akkasumas yeroo qabeenyi jiru namni qarshii muraasa salphisee ilaala; yeroo rakkoon dhufu garuu qarshiin xiqqoon sun furmaata guddaa ta’uu danda’a.
Ergaa Mammaaksichaa: Mammaaksichi:
- Qusannoo barsiisa,
- Waan xiqqaa tuffachuu irraa nama akeekkachiisa,
- Rakkoo dursee yaaduu barsiisa,
- Qabeenya kabajuu jajjabeessa,
- Wanti hundi yeroo isaa irratti gatii akka qabu hubachiisa.
“Dhabaaf malee sombi kan sareeti” jechuun wanti gatii hin qabu fakkaatu illee yeroo dhabiinsi dhufu barbaachisaa ta’uu danda’a. Kanaaf Oromoon waan xiqqaa tuffachuu irraa of qusachuu, qabeenya kabajuu fi boruuf yaaduu barsiisa. Mammaaksichi falaasama qusannoo, of eeggannoo fi hubannoo jireenyaa calaqqisiisa.
d. “Jooraatu Ollaa Bula”
Mammaaksi kun wal dhaggeeffachuu fi hubannoo hawaasummaa irratti xiyyeeffata. Namni dhaggeeffachuu danda’u, gorsa fudhatu fi namoota waliin wal hubatu hawaasa keessatti jaallatama fi kabajama.
Kunis naamusa qunnamtii fi hariiroo gaarii barsiisa. Mammaaksi kun yeroo baay’ee nama qe’ee, mana ykn iddoo jireenyaa isaa dhiisee ollaa ykn bakka biraatti bulaa deemu irratti dubbatama.
‘Jooraatu’ jechuun nama yeroo hunda asii fi achi deemu, bakka tokko hin dhaabbanne, ykn qe’ee isaa gadi dhiisee ollaa bulaa oolu jechuu danda’a. Kanaaf mammaaksichi:
- Nama qe’ee ofii gadi dhiisee bakka biraa oolu,
- Nama waan ofii dagatee waan nama biraa hordofu,
- Nama iddoo isaa irraa buqqa’ee jireenya isaa geggeessu, ibsuuf tajaajila.
Hiika
Hiikni isaa nama mana isaa, hojii isaa ykn dhimma isaa dhiisee yeroo baay’ee dhimma nama biraa keessa seenu qeequu danda’a. Akkasumas namni:
- hojii ofii dhiisee hojii nama biraa hordofu,
- qabeenya ofii dagatee kan nama biraa ilaalu,
- qe’ee ofii tiksuu dhiisee bakka biraa keessa deddeebi’u,
dhuma irratti bu’aa gaarii akka hin arganne akeekkachiisa.
Fakkeenya Fayyadamaa
Namni hojii isaa dhiisee yeroo hunda dhimma nama biraa keessa seenu yoo argame maanguddoonni:
“Jooraatu ollaa bula.” jechuun, “kan ofii dhiisee kan nama biraa hordofuun bu’aa hin qabu” jechuun gorsu.
Kanaaf mammaaksichi bu’uuraan qe’ee ofii kabajuu, dhimma ofii irratti xiyyeeffachuu fi jireenya ofii sirnaan geggeessuu barsiisa. Kunis immoo qe’een ykn da’oon ofii nama hin diddu jechuus agarsiisa.
e. “Qarri Qara Hin Muru”
Mammaaksi kun hiika gadi fagoo fi bal’aa qaba. Jecha isaatiin yoo ilaalamu, qara jechuun meeshaa qaraa ykn billaa qaraa ta’e dha. Qarri biraa qara wal fakkaatu muruun ulfaata. Garuu hiikni mammaaksichaa meeshaa qofa irratti kan daangeffame miti.
Hiika Keessaa
Mammaaksichi yeroo baay’ee namoota amala, hojii, badii ykn haala wal fakkaataa qaban irratti dubbatama.
Namni amala tokko qabu nama amala wal fakkaataa qabu qeequun ykn sirreessuun ni ulfaata. Sababni isaa, rakkoon inni nama biraa irratti argu isa mataa isaa keessattis jiraachuu danda’a. Fakkeenyaaf:
- Sobduun sobduu qeequun ni ulfaata.
- Hattuun hattuu komachuun nama rakkisa.
- Nama badii tokko raawwatuun nama badii wal fakkaataa raawwate irratti murtii kennuun salphaa miti.
Kanaaf mammaaksichi yeroo baay’ee of ilaaluun nama biraa qeequu dura akka barbaachisu barsiisa.
Hiika Biraa
Mammaaksichi akkasumas:
“Namni rakkoo tokko keessa jiru nama rakkoo wal fakkaataa keessa jiru baasuun itti ulfaata.” jechuunis hiikama.
Fakkeenyaaf:
- Namni ofii isaa hiyyummaa cimaa keessa jiru nama biraa hiyyummaa keessaa baasuun itti ulfaata.
- Namni ofii isaa rakkoo keessaa hin baane rakkoo nama biraa furuu keessatti daangeffama qaba.
Kunis dandeettii fi haala namaa irratti hundaa’a. Mammaaksichi barsiisa armaan gadii dabarsa:
- Nama biraa qeequu dura of ilaali.
- Namni rakkoo wal fakkaataa qabu furmaata guutuu kennuu hin danda’u.
- Badii ofii sirreessuun badii nama biraa qeequu caala.
- Murtiin haqaa of qulqulleessuu fi of sirreessuu irraa eegala.
“Qarri qara hin muru.”
Mammaaksi kun namni amala, badii ykn rakkoo wal fakkaataa qabu nama biraa irratti murtii kennuun ulfaataa akka ta’e ibsa. Akkasumas of sirreessuun nama biraa sirreessuu dura akka barbaachisu nu barsiisa. Kun falaasama Oromoo keessatti of ilaaluun, of qajeelchuun fi haqaan murteessuun gatii guddaa akka qabu agarsiisa.
f. “Tiruun Bubbulte Lafee Taati”
Mammaaksi kun hiika gadi fagoo qabu keessaa isa tokkoodha. Jecha isaatiin yoo ilaalamu, tiruun yeroo dheeraaf bubbulfamte lafee fakkaattee cimaa taati. Garuu hiikni isaa wanta kana qofa irratti hin daangeffamu.
Hiika Keessaa
Mammaaksichi yeroo dheeraa keessa darbuun, rakkoo fi qorumsaa dandamachuun, akkasumas hojii tokko irratti cichuun nama akka jabeessu ibsa. Namni jireenya keessatti:
- rakkoo hedduu keessa darbe,
- hojii irratti ciche,
- obsa qabaate,
- qorumsaa dandamate,
beekumsa, muuxannoo fi jabina guddaa horata. Kanaaf wanti yeroo dheeraaf qoratamee, hojjetamee fi cime bu’aa gaarii fi jabaa qabaata.
Hiika Biraa
Mammaaksichi yeroo baay’ee nama muuxannoo guddaa qabu irratti fayyadama. Fakkeenyaaf:
- Jaarsi jireenya dheeraa keessa darbe,
- Ogeessi hojii tokko irratti waggoota hedduu hojjete,
- Nama rakkoo hedduu dandamatee milkaa’e, akka nama muuxannoo fi jabina horateetti ibsuuf ni tajaajila.
Ergaa Mammaaksichaa
Mammaaksichi:
- Obsa barsiisa,
- Itti fufiinsa jajjabeessa,
- Muuxannoo kabajuu barsiisa,
- Rakkoon nama akka jabeessu agarsiisa,
- Milkaa’inni yeroo fi tattaaffii akka barbaadu hubachiisa.
Haata’u malee, hiikni mammaaksichaa milkaa’ina hojii qofa irratti kan xiyyeeffatu miti. Caalaatti nama rakkoo fi muuxannoo jireenyaa keessatti bilchaate ibsa. Akkuma tiruun yeroo dheeraaf bubbulfamte lafee fakkaattee cimtutti, namnis qorumsaa fi muuxannoo jireenyaa keessa darbuu irraa jabina, ogummaa fi bilchina argata.
“Tiruun bubbulte lafee taati.”
Mammaaksi kun obsaa, ciminaa fi muuxannoo jireenyaa irratti hundaa’a. Namni rakkoo fi qorumsaa dandamatee keessa darbe caalaatti bilchaata, jabaata, ogummaa fi hubannoo horata. Kanaaf falaasama Oromoo keessatti rakkoon yeroo baay’ee nama cimsuu fi muuxannoo itti dabaluun ilaalama.
Mammaaksonni kunneen hundi isaanii yaada bal’aa jechoota muraasaan ibsu. Isaan keessaa tokko tokko hojii barsiisu; gariin isaanii obsa, quufa, wal hubannoo, murtii sirrii fi qabeenya kabajuu irratti xiyyeeffatu. Kanaaf mammaaksi:
- Hubannoo salphisa,
- Yaada gadi fagoo dabarsa,
- Dubbii gabaabsa,
- Muuxannoo jireenyaa barsiisa,
- Sammuu namaa dammaqsa.
Walumaagalatti, mammaaksi meeshaa hubannoo cimaadha. Yaada bal’aa jechoota muraasa keessatti cuunfee ibsuu danda’a. Kanaaf Oromoon yeroo dheeraa dubbachuu irra mammaaksaan yaada isaa ibsuu filata. Mammaaksonni akka “Argaa toleef goromsi hin ottoomu,” “Jooraatu ollaa bula,” fi “Qarri qara hin muru” jedhan muuxannoo, ogummaa fi falaasama uummataa dhalootaa dhalootatti dabarsuun gahee guddaa qabu.
3.4.5. Ergaa Mammaaksichaa
Mammaaksi:
“Dubbiin mammaaksa malee, ittoon soogidda malee…” jedhu ergaawwan armaan gadii dabarsa:
- Mammaaksi haasawa miidhagsa.
- Mammaaksi dubbii mi’eessa.
- Mammaaksi dhaggeeffataa hawwata.
- Mammaaksi yaada salphaatti hubachiisa.
- Mammaaksi afaanii fi aadaa keessatti qabeenya guddaadha.
Walumaagalatti, mammaaksi “Dubbiin mammaaksa malee, ittoon soogidda malee” jedhu mammaaksi afaan Oromoo keessatti gahee guddaa akka qabu agarsiisa. Akkuma soogiddi nyaataaf mi’aa kennu, mammaaksi immoo haasawaaf mi’aa, bareedinaa fi humna kenna. Kanaaf Oromoon mammaaksa akka soogidda dubbii, akka miidhagina afaanii fi akka qabeenya ogummaa guddaatti ilaala. Mammaaksi kunis afoola Oromoo keessatti bakka ol’aanaa mammaaksi qabu ifatti mul’isa.
Kutaa 3ffaan Itti Fufa….
Qopheessaan: Kadiir Abdullaxiif Hajjii
Nu Qunnamaa
Download apps: Kadiir Tech
Visit Website: Kadiir
Join Telegram: Kedir Abdulatif Haji
Join TikTok: Kedir Abdulatif
Follow Page: Kedir Abdulatif Haji
Watch YouTube:Kedir Abdulatif
See Twitter (X):Kedir Abdulatif Haji





