๐—›๐—ถ๐—ฑ๐—ต๐—ฎ๐˜๐—ฎ ๐—•๐—ถ๐˜†๐˜†๐—ผ๐—ผ๐˜๐—ฎ ๐—”๐—บ๐—ฒ๐—ฟ๐—ถ๐—ฐ๐—ฎ, ๐—œ๐˜€๐—ฟ๐—ฎ๐—ฒ๐—น, ๐—š๐—ฎ๐˜‡๐—ฎ, ๐—˜๐˜๐—ต๐—ถ๐—ผ๐—ฝ๐—ถ๐—ฎ ๐—ณ๐—ถ ๐—˜๐—ด๐˜†๐—ฝ๐˜

๐—›๐—ถ๐—ฑ๐—ต๐—ฎ๐˜๐—ฎ ๐—•๐—ถ๐˜†๐˜†๐—ผ๐—ผ๐˜๐—ฎ ๐—”๐—บ๐—ฒ๐—ฟ๐—ถ๐—ฐ๐—ฎ, ๐—œ๐˜€๐—ฟ๐—ฎ๐—ฒ๐—น, ๐—š๐—ฎ๐˜‡๐—ฎ, ๐—˜๐˜๐—ต๐—ถ๐—ผ๐—ฝ๐—ถ๐—ฎ ๐—ณ๐—ถ ๐—˜๐—ด๐˜†๐—ฝ๐˜
****************************************
Ameerikaan humna ijoo addunyaati. Humna woraanaatiin kan isii gitu hin jiru. Diinagdeenis tokkoffaadha. Faayinaansiin addunyaa dollar ($) isiitiin geeggeffama. Teeknolojiinis addunyaa kan dursitu isiidha. Dipiloomaasiinis kan biyyoota funyoo itti dirtee naannessitu isiidha.

Pentagon yoo ilaalleโ€” humna woraanaatiin addunyaan hundi cinaa tokko otoo goree isaan mohachuun itti ulfaata (woraana niiwukulaara hin makanneen jechuu kooti). Diinagdeen yoo ilaalleโ€” gatiin oomisha miโ€™aa fi tajaajilaa (GDPโ€™n) Kaalifoorniyaa qofaa bahu dachaa GDP biyyoota Afrikaa shantamii shananii wolitti dabalamee taโ€™uuf muraasatu hafaafi. Waaโ€™ee dollar fi jiddugala faayinaansii New York (Wall Street) jiru fi dhaabbilee Washington jiran kan Ameerikaan naanneessitu kan akka IMF fi World Bank ilaaluun qoftis humni isaanii hangam akka gahu hubachuun ni dandaโ€™ama.

Handhuura argannoo fi teeknolojii addunyaa kan taโ€™e Silicone Valley achuma isaan bira jira. Maal kana qofaโ€”industirii filmiitiin (Hollywood) jetta moo, kan muuziqaa jetta moo, dhaabbilee qorannoo fi barnootaa ijoo taโ€™aniin, qorannoo hawaa (NASA), tikaan (CIA fi kan birootiin) kan adduunyaa dursu Ameerikaadha. Maal kana qofareeโ€”deeggarsa idla-addunyaa kennuu irratti kan isii (USAID) gitu hin jiru. Dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii (UN) iyyuu waan ittin jiraatu %25-tti kan hiiqu Ameerikaatu kennaafi.

Ameerikaan akka humna kana hunda qabduuf naamusa gaarii qabdi jechuu nu dandeesisullee; naamusa maleeettin akka isiillee hin jiru. Feetu mootummaa biyya walabaa tooftaan fonqolchiti. Kan faallaa isii deemuu fedhu qoqobbi diinagdee irratti bustee laamshessiti. Yoo sunillee itti muldhachuu dide biyya ollaa ykn mormituu biyya keessaa itti kaaftee ulee udaan tuqe gooti. Sunillee yoo aanjuufii dhabe ofumaa barartee dhaqxee tumti. CIAโ€™n bara 1947 erga hundeeffamee as qofa fonqolcha mootummaa 50tti hiiqan (ifaan (10) fi harka lafa jalaatiin) akka milkeesse shakkama. Boombii niwukulaaraa kan magaalaa duuchaa daaratti deebisu, kan hooโ€™i isaa ilma namaa akka dhadhaatti bassee dhabama godhuโ€”kan Heeroshimaa fi Nagasakii Jappanii irratti darbatte isima.

Ammas Israaโ€™el ummata Gaazaa duguugdee lafa san akka fudhattuuf itti caldhisuu irra tartee, deeggarsa bifa garagaraa godhaafii jirti. Gaazaa boonbiin diigaanii fixuuf woma muraasatu hafe. Ummatni Gaazaa sodaatee fi beelaโ€™ee akka lafa isaa dhiisee baqatuuf yaaliin godhan hin milkoofne. Yaaliin ummata jiilchuuf iddoo raabsaa deeggarsa nyaataatti xiyyitiin tumuun ajjeesuus buโ€™a addaa fidaafii hin jiru. Ummanni asumatti dhumna malee Gaazaa isiniif dhiisnee hin deemnu ejjannoo jedhu qaba. Ameerikaa fi Israaโ€™el ammoo iddoo ummata kana feโ€™anii itti darban barbaadaa jiru.

Silaa iddoon ummata kana itti godaansiisanโ€”haala teessuma lafaatiin illee mijataanโ€”biyyuma ollaa jirtu Masri (Egypt)dha. Egypt ni didde. Kan ammoo waa malee hin didne. Seenatu isiin akka diddu godha. Waan yeroo kana Egypt-iif cinqaa taโ€™e Hidha Haaromsaa Guddicha Itoophiyaa (GERD) isanirraa dhaabna, isin ammoo ummata Gaazaa nurraa simadha jedhanis Masriin (Egypt) inuma didde. Maaf didde laata?

Akka seenaa irraa hubachuun dandaโ€™amutti, waldhabdee Paalistiinii fi Israaโ€™eel irratti Mootummoonni Arabaa hanga Paalistiiniin fayyadan irra hamma isaan miidhantu caala.

Israaโ€™el otoo hin hundaayin dura (bara 1948 dura) lafa amma Paalistiinii fi Israaโ€™eel irratti woldhaban keessaa % 93 kan taโ€™u harka Paalistiinotaa ture. Lafa muraasa wohii qofatu Yahuudota Awuroopaa irraa dhumaatii duguuggaa sanyii Adolf Hitler godhaa tureโ€”Holocaustโ€”dheessanii dhufaniin qabamee ture.

Bara 1947, Dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii (UN), lafti sun kan Paalistiinotaa taโ€™us, gara nyaattoo dhumaatii Yahuudota Holocaust irratti mudate irraa kaโ€™uun, lafa % 55 taโ€™u Yahuudotaaf murteessuun, lafa %44 qofa taโ€™u ammoo Paalistiinotaa murteesse. Kun falmii cimaa kaase. Yahudonni murtee kana gammachuun akka simatan ibsan. Palistiinonnii fi Araboonni biroo murteen kun sirrii miti jechuun morman.

Yahuudonni bara 1948 haala daangaa UN murteesseen mootummaa fi biyya Israaโ€™eel jedhamtu hundeessuu isaanii labsan. Kana hordofee borumtaa san woraanni ni kaโ€™e. Biyyoonni Arabaa Shan (Masri, Jordan, Iraq, Sooriya, fi Lebanon) qophii malee, miiraan, borumtama san woraanatti seenan. Woraana seenan kanaanis mohatamanii, hundeeffamuu mootummaa Israaโ€™el dhugoomsan.

Yahuudonni woraanicha moโ€™achuu qofa otoo hin taโ€™in lafa %55 UN murteesseef irra caalanii lafa %78 taโ€™u toโ€™atan. Paalistiinotni %70 (750,000) taโ€™an qeeโ€™ee fi qabeenya isaanii irraa buqqifaman. Lafa %93 qabatanii turanis woraanuma kanan %22 qofatti hafan. Kanas, Paalistiinonni โ€œAl-Naqba ykn Naqbaโ€ jechuun yaadatu. โ€œNaqbaโ€ jechuun โ€˜balaa hamaaโ€™ hiikkaa jedhu qaba. Lafti jidduu biyyaa hedduun Paalistiinota irraa Israaโ€™eeliin ni fudhatame. Gaazaan woraana Masrii harkatti yoo haftu, West Bank fi Bahni Jerusalem ammoo Joordaaniin harkatti hafe. Ummata hagas gahu buqqisiisanii, lafa baldhaa (%78 taโ€™u) fudhachiisaniiโ€”biyyoonni Arabaa kun woraanicha goolaban.

Woggaa 19 booda, Bara 1967, woraanatti deebiโ€™an. Woraana guyyaa jaha qofa fudhateen, Masriin Gaazaa ariโ€™amtee, lafa gammoojjii baldhaa isii Sinai (Saynayi)-s dabalatee, Israaโ€™eeliin irraa fudhatame. Woranuma guyyaa jaha qofa fudhate kanaan, Joordan kan Baha Jerusalem (Masjiidin Al-aqsaa keessatti argamuu) fi West Bank dhuunfattee turte, mohatamtee laficha Israaโ€™eeliif dhiistee badde. Lafti guutuun Paalistiinotaa, kana woraanaa bara 1948 irraa hafeefโ€”Gaazaa, Baha Jerusalem, fi West Bank dabalateeโ€”guututti harka Israaโ€™eel gale.

Maal san qofaree, Masriin biyya isii irraa Gammoijiin Saynayis irraa fudhatame; Soriyaan ammoo lafa garreen olkaโ€™a qabu Golan Heights jedhamu Israaโ€™eeliin jalaa fudhatame. Waraana bara 1967 kanaan, Palistiiniin qofa otoo hin taane ofiifis faayida dhabeeyyii taโ€™uu isaanii agarsiisanii mohataman.

Woggaa 10 booda, bara 1977, Masriin lafa ofii โ€”Gammoojji Saynay (Sinai)โ€” deebifachuuf, jiddu-galtummaa Ameerikaatiin Israaโ€™eel wojji woliigaltee goote. Masriin Israaโ€™eeliif beekamtii biyyummaa kennuuf, Israaโ€™el ammoo lafa Gammojji Saynayi Masriif deebisuuf irratti woliigalan. Woliigalteen kun Masrii biyya Arabaa tan yeroo jalqabaaf Israaโ€™eeliif akka biyyaatti beekamtii kennite isii taasise. Kun ummata Masrii fi Addunyaa Arabaa keessatti mufii guddaa uume.

Pirezedantiin Masrii woligalticha mallatteesse Anwar Saddat sababa kanaaf mallatteessee woggaa afur booda bara 1981 magaalaa Kayiroo (Cairo) giddutti ajjefame. Lafti tulluuwwan olkaโ€™aa qabu kan yeroo san Sooriya irraa fudhatame, Golan Heights, erga ammaa harkuma Israaโ€™el jira. Bara 1994 ammoo Jordan luuxxee lixxee Israaโ€™eeliif beekamtii kennuun hariiroo tolfatte.

Bara 2017 gaafa Donald J Trump, Jerusalem guututti (baha Jerusalem dabaletee) magaalaa guddoo Israaโ€™eeliiti jedhee beekamtii kenneef. Biyyonni Arabaa hedduun ibsa ejjannoo torban tokko caale hin goone. Ibsa gaggabaabduu baasanii usan. Kun akka waan jara hanqatee, saalfii tokko malee Donald J. Trump bara 2020 wolitti qabee Woliigaltee Ibrahim (Abraham Accords) jedhee, biyyoota Arabaa akka UAE, Bahrain, Morocco fi Sudan fuudhee Israaโ€™eeliin shariika godhe. Isaanis beekamtii Israaโ€™eeliif kennan. Hariiroo Israaโ€™eel wojji qabaniis midheeffatan.

Akka Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanitti (UN)ttiโ€” Gaazaa, West Bank fi Jerusalem cinaan bahaaโ€”lafa humnaan qabame (Occupied Palestinian Territories) jedhama. Yoo xiqqaate, lafa kana irratti Paalistiinonni biyyaa fi mootummaa isaanii kan Baha Jerusalem akka magaalaa guddootti fayyadamu ijaaruu barbaadu. Israaโ€™eloonni ammoo mala qubannaa Yahuudota babaldhisuunii fi woraanaan lafa humnaan qabatan kana irraa Paalistiinota buqqisaa lafa qofa dhuunfachuun Israaโ€™el jala galchuu barbaadu.

Barootaaf Ameerikaan (the US) akka imaammata alaa isiitti, furmaanni woldhabdee Paalistiinii fi Israaโ€™eeliiโ€”Paalistiinonnis mootummaa of-dandaโ€™e ijaaratanii biyya akka taโ€™an gochuudha jedhu. Inni kun โ€˜the two-state solutionโ€ jedhama. Afaniin haa jedhan malee gochaan waan kanatti hiiqu hin godhan. Donald J Trump ammoo akka pirezedaantota isaan duraa san jechaafu fakkeessuuf akkas hin jedhu. Bara 2017 Jerusalem cinaa bahaa, kan lafa humnaan Paalistiinota irraa fudhatame jedhamee UN-in beekamu kanas dabalatee akka Israaโ€™eel dhuunfattuufโ€” Jerusalem magaalaa guddoo Israaโ€™eel taโ€™uu beekkamtii kennuun Imbaasii Ameerikaa Tel-Aviv irra fuudhanii Jerusalem galchanii turan.

Amma immoo Gaazaa irraa ummata buqqisanii Israaโ€™eeliif kennuuf akka sagantaa qabu. Donald J. Trump Gaazaa irraa Paalistiinotaa miiliyoona lama taโ€™an gara iddoo biraatti feโ€™ee, fedhu Gaazaatti real estate fi iddoo bashannanaa bareedaa fi hawataa taโ€™e ijaarra jedha ture. Israaโ€™el ammoo jaruma woliin taanee haa buqqifnu malee kun waan hin argamneemi jetti.

Paalistiinota Gaazaa jiran kana ammoo Masriidhaan nurraa fudhu erga jechuu jalqabanii bubbulan. Masriin ammoo seenaa isii yeroo sadaffaaf irra deebitee xureessuu hin feene. Kanaaf, isin Gaazaa rukutuu dhiisaa malee, nuti biyyoonni Arabaa maallaqa barbaachisu wolitti yaafnee deebisnee ni ijaarrra ejjannoo jedhu qabdi. Karoora Gaazaa deebisanii ijaaruu milkeessuu dandaโ€™us qorattee biyyoota Arabaatiif mariif dhiheessitee turte.

Jidduma tana wonti Itoophiyaa fi Masrii wolitti fidu Hidhi Haaroomsaa Guddichi Itoophiyaa (GERD) akka meeshaa (tooftaa) ummata Gaazaa gara Masrii godaansisuu raawwachisuuf tolutti kaโ€™e. Inni hoo akkam?

Itoophiyaan dhugumatti biyya hiyyeettiidha. Hiyyummaa tana jalaa bahuuf bara Mallas Zeenawii waan heddu jalqabaa turte. San keessaa tokko Laga Abbay (Naayil) irratti hidha ijaaruun humna elektrikii guddaa taโ€™e maddisiisuudha. Humni guddaan akkasii ammoo hiyyumaa jalaa bahuuf barbaachisaadha. Kuun ammoo Parkiiwwan Industirii ijaarachuu ture. Biyyi takka hiyyumaa jalaa bahuuf qonna irraa gara industiritti ceโ€™umsa gochuu qabdi jedhu beektonni diinagde. Industirii ceโ€™anii babaldhisuuf ammoo humni elektrikii (energy) barbaachisaadha. Industiriin humna elektrikii guddan sochoโ€™a waan taโ€™eef. Kaayyoon ijoon Hidha Haaromsa Guddichas kana ture.

Itoophiyaan hiyyumaa qabdu irraa kan kaโ€™e deeggarsa Ameerikaa fudhachuun biyyoota dursan keessaa takkadha. Donald Trump faati ammoo Ameerikaan yoo hin deeggarree, biyyi wabii nyaataa mirkaneessuu hin dandeenne takka, kan Ameerikaan lamiilee isii miliyoona 10 taโ€™an sagantaa safety netโ€™n horattuuf, humna isii kamiin hidha hagas gahu ijaaratti jedhanii yoo yaadanis woma eeggamu. Kanuma irraa kaโ€™ee irra deddeebiin Hidhni Abbaayaa kun maallaqa Ameerikaatiin ijaarame jedhaโ€”Trump. Garuu fedhiin isaa qooda hidhichaa irratti godhan himuu barbaadee otoo hintaane, Masriidhaan hidhicha sirraa dhaabisuu ni dandaโ€™a ati ummata Gaazaa ofitti fudhadhu kan jedhudha ergaa dabarsuufi.

Amma irratti Itoophiyaan qormaata ciccimoo lamatu harkaa isii qaba: nageeyaa fi diinagdeedha. Diinagdee sirreeffachuuf liqaa IMF fudhachuunuu qormaata sadaffaadha. IMF fi Baankiin Addunyaa maallaqa biyya tokkoof liqeessuuf haal-dureewwan biyyi sun guutuu qabdutu jira. Haal-dureewwaan guuttamuu qaban (Structural Adjustment Program) sun ammoo kan hiyyummaa lammiilee biyya sanii hammeessan, garaagarummaa hiyyeessaa fi dureessa jidduu jiru garmalee baldhisan, kan birmadummaa diinagdee biyya sanii laaffisanii fi kan akka biyyi sun liqaa wojjiin dhamaatu godhaniidha.

Donald J Trump faati ammoo biyyi hiyyeetiin qormaatilee akkasii keessa jirtu waan nu jennu hin diddu jedhanii amanu. Duraa luka tokko karaa IMF-tiin seensifatanii jiru. Kanaaf, Masriin yoo Hidhi Abbaayaa sun akka dhaabatu kan feetu taโ€™e, ummata Gaazaa kana haa ofitti fudhattu, hidhicha ammo nutu Itoophiyaan dhaabi (dhiisi jedhaaniidha) dubbichi. Yawu, Ameerikaan humna ijoodha, waan isiin sadarkaa kanaan barbaaddu (bara Trump kana faโ€™a) afoo dhaabbachuun gatii mootummaa biyya bulchaa jiru kaffalchiisu qaba. Dhiisi jennan yookii ni dhiista yooki shiraafi humna jaraatiin nyaatamtaโ€”akka mootummaatti jechuu. Waan torbee kana deddemaa jiru irraa, mootummaan keenna kun taโ€™uu irra maa ummata Gaazaa nu isinirraa hin fudhanne waan jedheen fakkaata.

Qormaata GERD irratti dhufe kana Masriin diduun isii Itoophiyaaf waan gaariidha. Masriin garuu kabaja ofitiifi naatoo haga tokko ummata Gaazaatiif qabduuf didde malee Itoophiyaaf yaaddee miti. Bultee ammoo yaada ni jijjirti jedhee hin yaadu. Duguuggaa sanyii Gaazaa irratti taโ€™u tumsuu irra, kan waaโ€™e hidhichaa Itoophiyaa wojji mariโ€™atte (negotiate goote) woyyaaf waan taโ€™eef. Itoophiyaan ammoo jarjartee ummata Gaazaa irraa buqqaโ€™uufuu fedha hin qabne ofitti fudhadha jechuu irraa of qosuchuutu isii baasa. Duguugaa akkasii irratti hirmaachuun kabaja akka biyyatti qaban nama dhabsiisuu dandaโ€™aโ€”keessattu addunyaa Islaamaa biratti. Dhimmi Paalistiinota Gaazaa dhimma hamilee (greatest moral issue) addunyaa keenyaa yeroo ammaa taโ€™ee jira.

Dubbistanii xumuruu keessan comment jalatti na beeksisa. Halkan gaarii!

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Scroll to Top