Goonni Gosa Dhaala

I. Hiika: Goonni Gosa Dhaala

Mata-dureen “Goonni Gosa Dhaala” jedhu hiika seenaa, eenyummaa, gootummaa, dhaala dhalootaa fi itti gaafatamummaa guddaa of keessaa qaba. Mata-dureen kun dubbisaa waa’ee eenyummaa isaa akka yaadu, seenaa isaa akka qoratu, aadaa fi duudhaa isaa akka kabaju, akkasumas dhaala abbootii isaa dhaloota itti aanuuf akka dabarsu waamicha dhiyeessa.

1. Hiika jechootaa

  • Goonni: Namni gootummaa qabu; nama jabina, kutannoo, murannoo fi hojii gaariidhaan fakkeenya ta’u. Gootummaan waraana irratti moo’achuu qofa osoo hin taane, afaan, aadaa, seenaa fi eenyummaa ofii eeguu keessattis mul’ata.
  • Gosa: Hawaasa namoota hidda dhalootaa, sanyii, maatii bal’aa, seenaa, duudhaa yookaan eenyummaa waloo qaban ibsuuf kan tajaajiluudha. Haala kitaabichaa keessatti, gosa jechuun hidda namaa fi eenyummaa inni irraa dhufe agarsiisa.
  • Dhaala: Waan dhaloonni tokko dhaloota isa dura ture irraa fudhatee dhaloota itti aanuuf dabarsu. Dhaalli qabeenya qofa miti; afaan, aadaa, seenaa, beekumsa, duudhaa, Afoola (mammaaksa, hiibboo, oduu durii, sheekoo, baacoo, faaruu fi kk), safuu fi gatiiwwan hawaasaas ni dabalata.

Jechoonni kun walitti dhufanii dubbisaa gaaffii guddaa tokko akka gaafatu taasisu: Dhaala abbootii keenyaa eenyutu eega, eenyutu tiksa, eenyutu dhaloota itti aanuuf dabarsa?

2. Ergaa mata-dureen kun kan dabarsu

In Pictures: 75th Gadaa power transfer ceremony of Gujii Oromo kicks off in Me’ee Bokkoo - Addis Standard

A. Gootummaa fi itti gaafatamummaa

Gootummaan dhugaa maqaa guddaa qabaachuu qofa miti. Waan gaarii dhalootaaf oolu eeguu, dhugaa dubbachuu, seenaa ofii beekuufi itti gaafatamummaa fudhachuudha.

In Pictures: 75th Gadaa power transfer ceremony of Gujii Oromo kicks off in Me’ee Bokkoo - Addis Standard

B. Eenyummaa fi hidda dhalootaa

Namni bakka irraa dhufe, seenaa maatii isaa fi eenyummaa hawaasa isaa beeku of hubachuuf bu’uura cimaa qaba. Mata-dureen kun dubbisaa eenyummaa isaa akka hin daganne yaadachiisa.

Construire ensemble : la contribution des anciens au développement africain

C. Dhaala dhalootaa eeguufi dabarsuu

Dhaala abbootii keenya irraa arganne beekuu qofa osoo hin taane, isa gaarii tikfachuu, isa irraa barachuu fi dhaloota dhufuuf dabarsuun dirqama keenya.

D. Dhaloota haaraa dammaqsuu

Mata-dureen kun dargaggoota seenaa isaanii akka dubbisan, afaan isaanii akka kabajan, aadaa isaanii akka qoratan, beekumsa ammayyaa wajjiin walitti hidhuun gara fuulduraatti akka tarkaanfatan kakaasa.

3. Walitti dhufeenya mata-duree fi qabiyyee kitaabichaa

Kitaabni Goonni Gosa Dhaala seenaa, aadaa, duudhaa, afaan, gootummaa fi eenyummaa Oromoo irratti xiyyeeffata. Kanaaf, mata-dureen kun yaada kitaabichaa gabaabsee ibsa.

Dubbisaan kitaabicha dubbisuun gaaffiiwwan armaan gadii irratti akka yaadu affeerama:

  • Ani eenyu?
  • Eessaa dhufe?
  • Abbootiin koo maal naaf dhaalchisan?
  • Dhaala sana akkamitti nan eega?
  • Dhaloota na booda dhufuuf maal nan dabarsa?

Gaaffiiwwan kun nama seenaa darbe qofa yaadatu osoo hin taane, itti gaafatamummaa har’aa fi egeree isaa akka hubatu ijaaruuf gargaaru.

4. Hiika ogbarruu mata-durichaa

Akka ilaalcha ogbarruutti, Goonni Gosa Dhaala mata-duree yaada sadii walitti hidhuudha:

  • Gootummaa: Eenyummaa fi dhaala ofii eeguu.
  • Gosa: Madda eenyummaa, hidda dhalootaa fi seenaa waloo.
  • Dhaala: Waan dhaloota tokko irraa fudhatamee dhaloota itti aanuuf darbu.

Walitti dhufeenyi yaadota kanaa ergaa cimaa dabarsa: dhaala qabaachuun qofti gahaa miti; dhaala sana beekuun, kabajuun, eeguufi dhalootaaf dabarsuun barbaachisaadha. Kanaaf, gootummaan mata-duree kana keessatti hojii seenaa keessatti raawwatame qofa osoo hin taane, itti gaafatamummaa yeroo ammaa fi egeree irratti qabnuunis madaalama.

5. Yaadannoo barreessaaf qophaa’e

Mata-duree “Goonni Gosa Dhaala” Maal Nu Barsiisa?

Goonni Gosa Dhaala mata-duree seenaa, eenyummaa fi itti gaafatamummaa dhalootaa walitti hidhuudha. Gootummaa jechuun waraana keessatti lolanii moo’achuu qofaa miti; afaan ofii kabajuu, aadaa ofii eeguu, seenaa ofii beekuu fi dhaala abbootii ofii dhaloota itti aanuuf dabarsuus ni dabalata. Gosa jechuun madda eenyummaa fi hidda dhalootaa keenya; dhaala jechuun immoo waan abbootiin keenya nuuf hambisanii fi nutis dhaloota dhufuuf hambisuu qabnuudha.

Kanaaf, mata-dureen kun nama tokkoon tokkoon keenyaaf gaaffii itti gaafatamummaa dhiyeessa: Waan ani abbootii koo irraa dhaale maal fa’a? Waan sana akkamitti eega? Dhaloota na booda dhufuuf maal hambisa? Ergaan isaa inni guddaan, namni eenyummaa isaa beeku, dhaala isaa kabaju, dhaloota itti aanuufis fakkeenya ta’uudha.

6. Yaada xumuraa

Mata-dureen Kitaaba “Goonni Gosa Dhaala” maqaa kitaabaa qofa miti; waamicha eenyummaa, yaadannoo fi itti gaafatamummaa dhalootaati. Dubbisaan of beekuu, seenaa isaa yaadachuu, dhaala isaa kabajuu fi gara fuulduraatti itti gaafatamummaadhaan tarkaanfachuu barsiisa. Ergaa ijoo mata-duree kanaa:

“Gootummaan dhaala abbootii beekuu, eenyummaa ofii kabajuu, waan gaarii eeguufi dhaloota itti aanuuf dabarsuudha.”

II. Baafata Kitaaba, “Goonni Gosa Dhaala”

Baafata kitaaba, Goonni Gosa Dhaala, Yaadannoo, Yaada Dubbiftootaa, Dubbii Barreessaa, Dhaamsa, Galataa fi Seensa tokko tokkoon akka armaan gadiitti ilaalla.

I. Yaadannoo

Goonni Gosa Dhaala kitaaba yaadannoo eenyummaati; yaadannoo seenaa, aadaa fi sabaati. Jireenya ammayyaa saffisaan deemaa jiru keessatti namoonni yeroo baay’ee bakka irraa dhufan dagatu. Kitaabni kun garuu gaaffii tokko nu gaafata: “Eessaa dhufte? Ati eenyu?”

Gaaffiin kun Oromoo qofaaf kan dhiyaatu miti. Sabaafi uummata hundaaf, bakka jiranii fi yeroo kamittuu kan ta’uudha. Eenyummaan saba kamiyyuu yaadannoo isaa irratti ijaarama. Yaadannoon kun waan darbe deebi’anii ilaaluuf qofa miti; har’a sirreessuufi boru ijaaruufis ni tajaajila. Namni of yaadatu imala isaa ifatti beeka; namni seenaa isaa beeku kallattii isaa hin jallatu. Walaloon kitaaba kana keessa jiru hundi akka sagalee qalbii namaa dammaqsuutti nama waama:
Seenaa kee yaadadhu;
Gootota kee yaadadhu;
Aadaa kee yaadadhu;
Afaan kee yaadadhu;
Gosa kee yaadadhu. Sababni isaas, nama yaadannoo eenyummaa isaa qabu qofatu dhaala isaa eeguuf carraa qaba. Namni dhaala isaa eegu immoo dhaloota itti aanu ijaaruu danda’a.
“Yaadannoon bu’uura eenyummaati, kitaabni kuni eenyummaa koof yaadannoo naaf haa tahu.”

II. Yaada Dubbiftootaa

Goonni Gosa Dhaala dubbistoota garaagaraa biratti miiraafi hubannoo adda addaa uumeera. Dubbisaan hundi kitaabicha akka sagalee keessaa qalbii isaa dhaga’uutti itti dhiyaata.

“Kitaaba kana yommuu dubbisu, walaloo qofa hin dubbifne; seenaa koo, aadaa koo fi eenyummaa koo dubbisaa ture. Kitaabni kun ofitti na deddeebise. Akka ifa sammuu kootti na qajeelche.” — Barataa Yuunivarsiitii
“Dargaggoonni keenya rakkoo eenyummaa qorachuu dubbisanii hubachuu dhabuu keessa jiru. Kitaabni kun bu’uura cimaa isaaniif ta’uu danda’a. Kitaaba manneen barnootaa keessatti argamuu qabuudha.” — Barsiisaa Yuunivarsiitii
“Ergan kitaabicha dubbisee kaasee afaan koo kabajuu jalqabeera. Aadaa kootiin ni boona; gosa koos haala haaraan hubadheera.” — Dargaggoo
“Waan nuti dhalootaaf afaaniin dabarsaa turre, barreessaan kun walaloo keessatti qopheessee dhalootaaf kaa’eera.” — Jaarsa Biyyaa
“Kitaabni kun eenyummaa dubartummaa koo, aadaa koo fi gosa koo na yaadachiiseera. Ani eenyu akka ta’e ifatti natti agarsiiseera.” — Dubartii
Yaadota dubbistootaa kana hunda walitti qabnee yoo ilaalle, dhaamsi isaanii inni guddaan, hubannoo ofii qabaachuudha. Goonni Gosa Dhaala qalbii namaa tuqa, sammuu dammaqsa, eenyummaa ijaara. Dubbisaa! Of yaadadhaa! Dhaala keessan eegaa!

III. Dubbii Barreessaa

Yeroo walaloo kana barreessuu jalqabu, kaayyoon koo walaloo miidhagaa qopheessuu qofa hin turre. Dhalootni qubee eenyummaa isaa akka yaadatu gochuudha. Ani akka amanutti: namni gosa isaa dagate of dagata; namni of dagate immoo kallattii isaa dhaba.Kanaaf, jechoota qindeessuu caalaa, dhaamsa qalbii namaa keessa jiru dabarsuuf yaaleera. Seenaan, aadaan, duudhaa fi gootummaan saba keenyaa akka yaadataman, kabajaman, akkasumas dhaloota itti aanuuf akka dabarfaman barbaadee barreesseera. Ani gootummaa akka loltuu waraana mooyatee gooban galuu qofatti hin ilaalu. Akka hubannoo kootitti, gootummaan dhugaa:

Afaan ofii eeguu;
Aadaa ofii kabajuu;
Seenaa ofii beekuu;
Gosa ofiitiin boonuudha;
Boodatti hafuu irra, ofii fi namoota biroo gaarummaadhaan ijaaruudha. Walaloon kun dubbisaa tokkollee eenyummaa isaa akka yaadatu yoo taasise, kaayyoon koo naaf milkaa’eera.

“Ani walaloo qofa hin barreessine; yaadannoo dhalootaaf tahu barreesseera.” — Kadiir Abdullaxiif Hajjii

IV. Dhaamsa

Dhaamsi guddaan kitaaba Goonni Gosa Dhaala kanaa eenyummaa ofii beekuu, kabajuu, eeguu fi dhaloota itti aanuuf dabarsuudha. Gootummaan lola irratti qofa hin mul’atu. Gootummaan dhugaa nama gosa isaa hin daganne, afaan isaa hin salphifne, aadaa isaa hin dhiifne keessatti argama. Namni eenyummaa isaa dagate seenaa isaa dhaba, bu’uura isaa dhaba, dhaala isaas balleessa. Namni eenyummaa isaa beeku immoo jabaatee dhaabbata, gosa isaatiif ulfina ta’a, dhaloota itti aanuufis fakkeenya gaarii ta’a. Dhaamsi kitaaba kanaa dhaloota har’aatiif:

“Gosa kee hin dagatin; ati damee gosa keetiiti.”
Afaan kee kabaji. Aadaa kee eegi. Saba kee tokkoomsi. Seenaa kee yaadadhu. Kana gochuu qofa osoo hin taane, dhaloota itti aanuufis dabarsi. Gootonni dhugaa hidhannoo qawwee qofa hin dhaalan; dhaala eenyummaa isaaniillee ni dhaalu, ni eegu, dhaloota itti aanuufis ni dabarsu.
“Eenyummaan dhaala; dhaalli immoo ni eegama, ni dabarfama.”

V. Galata

Duraan dursee, Rabbiin galateeffadha. Humna, jireenya, qabeenya, beekumsaa fi fayyaa naaf kennee kan har’aan na gahe, Alhamdulillaah!

Itti aansuun; Abbaa koo, Sh/Abdullaxiif H/Hajjii fi haadha too, Safiyyaa Habuu, galanni ani isiniif qabu jechaan ibsuun hin danda’amu. Rabbiin haqa keessan isiniif haa kafalu. Akkasumas kunuunsituu tiyya Hawwii Ijaaraa, jaalalaafi kunuunsa addaa naaf kennuun hojii kana keessatti waan na jajjabeessiteef, galatoomi.

Kitaabichi akka bilchaatuuf yaadaafi qeeqa kan naaf kennan, akkasumas gorsa beekumsaa fi ogummaa kan naaf gumaachan keessaa; Jawar Muhaammad, Dr. Hamzaa Waariyoo, Lalisaa Hiikaa, Ayyuub Heebboo fi Artist Ibroo Ibsaa addatti galateeffachuu barbaada.

  1. Bareechuu fi gulaaluu: Yaasiin Aadam Goobanaa fi Ahmad Abduljabbaar Abdoo
  2. Deeggarsa diinagdee: Leellistuu Sabaa, Soofiyaa Abdii Qaabatoo, Dirribee Bareedaa, Mastuu Bareedaa, Fayyisee Girmaa, Faaxumaa Irreessoo, Iftuu Abdallaa, Haamid Bashiir, Abdulkariim H/Ibraahim, Ismaa’il Sh/Awwal, Sh/Awwal Jamaal, Waliyyii H/Hajjii, Habiibee H/Hajjii, Muussaa Baaloo, M/Huseen Ahmad, H/Sulxii H/Ismaa’il, Jamaal Huseen H/Ismaa’il, Kadiir Abduljaliil, Umar Baahmud, Toree Turaa, Usmaan Baahmud, Muktaar Abdoo, Tamaam Amaan fi kanneen maqaasaanii hin kaasin hunda.
  3. Golgaa Kitaabaa:- Abdiisaa Balaachoo
  4. Maxxansuu fi sagantaa eebbaa: Yuusuf Maammaa, Kadiir Haamidoo, Abdurrazaaq Ahmad, Abdulhakiim H/Abubakar, Ukaashaa Hajjii fi Muhaammad Qaasim hedduu isin galateffachuu barbaada.
  5. Uwwisa Miidiyaa Hawaasaa: Awwal Amiin (Abu Mus’aab), Hamzaa Booranaa, Kichuu Aadee, Caaltuu Carcar, Boontuu Gannaa fi kanneen maqaan isaanii hin eeramne hundi keessan ulfaadhaa! Deeggarsi keessan yeroo hunda gaachana koo ta’ee na bira dhaabbateera. Deeggarsaafi uwwisa keessaniin kitaabni “Goonni Gosa Dhaala” uummata kootiif, afaan saba kootiin akka dhiyaatu taasiftaniittu. Kanaaf, hunduma keessaniif galanni koo guddaadha. Galatoomaa!

Kitaabni kun beekumsa aadaa, duudhaa, seenaa, jaalalaa, tokkummaa, kabajaa, waldanda’uu, walgargaaruu fi dhimmoota biroo hedduu of keessaa qaba. Dubbisaa; muuxannoo keessan gabbifadhaa.

VI. Seensa

Ati eenyu? Eessaa dhufte? Maal dhaalte? Waan dhaalte eenyuuf dabarsita? Gaaffiiwwan kun salphaa fakkaachuu danda’u; garuu deebiin isaanii eenyummaa, seenaa fi hidda namaa keessa jira. Namni hidda isaa beeku of beeka. Namni seenaa isaa yaadatu eenyummaa isaa eega. Kitaabni “Goonni Gosa Dhaala” gaaffiiwwan kanneen irraa dhalate. Walaloo qofaa miti. Sagalee yaadannoo, calaqqee aadaa fi waamicha dhalootaati. Seenaa, aadaa, duudhaa, afaanii fi eenyummaa Oromoo jechoota keessatti kuusuuf yaalii taasifameedha.

Kitaabni kun haala mijataa keessatti hin dhalanne. Biyya ormaa, jireenya baqaa fi qormaata garaagaraa keessatti, yaada qalbii koo keessa ture gara barruutti jijjiiruuf tattaaffii guddaan taasifameera. Yeroo tokko daandiin natti dhiphate; yaadni garuu hin dhaabbanne. Sababni isaas, waan dhalootaaf hambisuu barbaadu qaba ture. Ka’umsi yaada kitaabichaa seenaa fi gootummaa qabsoo warraaqsaa, akkasumas xumura gabrummaa Oromoo irraa madde. Seenaan sun gaaffii tokko na keessatti uume:

“Wanti abbootiin keenya nuuf hambisan maali? Nuti dhaloota nu booda dhufuuf maal hambifna?”
Gaaffiin kun gara walalootti jijjiirame. Walaloon sunis gara seenaa, aadaa, duudhaa, gosaa fi dhaala dhalootaatti bal’ate. Oromoon “Ijji lugna harki goota,” jedha. Rakkoon daandii koo hin cufne; kutannoodhaan na ceesise. Kanaaf, kitaabni “Goonni Gosa Dhaala” anaaf kitaaba qofa miti. Waan darbe yaadachuuf, waan har’aa hubachuuf, waan boruu dhalootaaf hambisuuf yaalii ani taasiseedha.
“Dhaalli keenya qabeenya qofa miti; itti gaafatamummaa dhalootaati. Waan har’a eegnu, boru dhaloota itti aanuuf dabarsina.”
Yoo seenaa kee beekuu barbaadde, yoo aadaa fi duudhaa kee gadi fageenyaan hubachuu feete, yoo gaaffii “Ani eenyu?” jedhuuf deebii barbaadde, kitaaba kana bani. Dubbisi. Qalbiidhaan dhaga’i. Of beeki. Dhaala kee eegi. — Kadiir Abdullaxiif Hajjii
Dubbisa gaarii!

III. Odeeffannoo Kitaabaa


Mata-duree: Goonni Gosa Dhaala
Barreessaa: Kadiir Abdullaxiif Hajjii
Akaakuu: Kuusaa Walaloo
Maxxansa: 2ffaa
Bara Maxxansaa: 2026
Gatii: 500 ETB
Raabsaa E-books: Bokkuu Media

Kitaaba kana bitachuuf Linkii kana tuqaa → Bokkuu Media

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Scroll to Top